 |
|||
 |
De Paap van Gramschap (Inleiding) | ||
|
|||
|
Titel: |
De Paap van Gramschap |
|
Ondertitel: |
Vier eeuwen schrijven en drukken in Tilburg |
|
Auteur: |
Ronald Peeters |
|
Uitgever: |
Boekhandel Gianotten |
|
Jaar: |
1992 |
|
ISBN: |
90-71077-27-6 |
INHOUD
Voorwoord
Inleiding
Lijst van gebruikte afkortingen
Lemma' s A-W (N.B. Sommige lemma' s zijn in 2001 en later geactualiseerd):
A
N.B. Behalve de oorspronkelijke illustraties, zijn er op deze
website aan het boek ook honderden nieuwe illustraties toegevoegd.
Voorwoord
Kan men in Tilburg met een heuse Faculteit der Letteren aan de Katholieke Universiteit Brabant, een literair café, een
jaarlijkse Nacht van het Boek, en een letterkundig tijdschrift
spreken van een een stad met een literair klimaat ? Deze vraag is moeilijk te beantwoorden. Literatuur in de ruimste zin van het
woord is nauwelijks definieerbaar. Wat is literatuur en wanneer is iets literatuur ? Onmiskenbaar heeft Tilburg een literair
potentieel, zowel uit het verleden als nog heden ten dage. Op het eerste gezicht zou men denken dat Tilburg op dit gebied
weinig te bieden heeft. Integendeel, Tilburg had en heeft talloze schrijvers die over
even zovele diverse onderwerpen hun pennenvruchten aan het papier toevertrouwden, of dat nu een
Marialegende, een reisverhaal, gedicht of pedagogisch naslagwerk is.
Tilburg en Tilburgers hebben vele boeken voortgebracht. Een overzicht is niet bekend. De eerste proeve van een Tilburgse
bibliografie werd in 1955 gepubliceerd door de toenmalige
gemeentearchivaris drs. H.J.A.M. Schurink in het boek "Van heidorp tot
industriestad", een bundel met artikelen over de geschiedenis van Tilburg. Daar is het helaas tot nu toe bij
gebleven. De reeks "Brabantse bibliografie" en het tijdschrift "Tilburg" publiceren
weliswaar regelmatig titels van nieuw verschenen boeken en artikelen, maar een cumulatieve
bibliografie moeten wij nog steeds ontberen. Toch zou zo'n Tilburgse bibliografie thans een
kloek boekwerk kunnen zijn, zoveel is er al over deze stad geschreven.Al jaren verzamel ik bibliografische gegevens over Tilburg. Ik
wil nu eenmaal weten wat er over onze stad geschreven is. En zo nu en dan ben ik verder gegaan. Ik kreeg ook belangstelling voor
wat Tilburgers hebben geschreven, en voor alles wat met boeken te maken heeft. Zo ontstond een
'literair' of 'schrijvend' Tilburg dat ik in beeld wilde brengen. Geen
systematische bibliografie, maar een reis langs vele schrijvers, bibliotheken, uitgevers,
drukkers, boekhandelaren, oude en nieuwe boeken, bibliofiele uitgaven, standaardwerken, mooie
poëzie en literaire curiosa. Niet alle 'Tilburgse' schrijvers zijn opgenomen. Met name
ontbreken de wetenschappelijke auteurs, en zij die alleen maar artikelen hebben geschreven. Een keuze moest gemaakt worden. Er
is gestreefd naar een zekere verscheidenheid in oeuvre.
Dit boek "De Paap van Gramschap. Vier eeuwen schrijven en drukken in
Tilburg" werd op 26 maart 1992 gepresenteerd bij de opening van het nieuwe gebouw van de Openbare Bibliotheek Tilburg in het
tweede stadskantoor op het Koningsplein; tegelijkertijd werd de gelijknamige tentoonstelling
geopend.
Tentoonstelling 'De Paap van Gramschap' in
de Openbare Bibliotheek Tilburg 26 maart 1992.
Research en ontwerp Ronald Peeters, vormgeving Maarten Meevis.
Aan de samenstelling van het boek hebben vele mensen hun bijdragen geleverd. Ik wil ze daarvoor van harte danken. Het
zijn: Ton Gunsing directeur van Boekhandel Gianotten, medewerkers van Drukkerij Gianotten Bart
Gladdines en Dré Stevens, directie
en medewerkers van de Openbare Bibliotheek Tilburg Henk Ewoldt, Alice Grob, Adriaan Claessen en Kees van Poppel, Neerlandicus
Wil Sterenborg, drs. Henk van Doremalen, fotografen Frans van Ameijde en Jan
Lampe,, en 'meelezers' drs. Kees Kolen, Ed Schilders en Jace van de Ven.
Veel dank ook aan de waardevolle gegevens die ik mocht ontvangen van: Jan Beenen, J.A.M. Berssenbrugge (Scheveningen), mr. Carel
Bressers, Toon Buitinck van De Vrije Boekhandel, Dominique Donders van de Stichting Familiearchief Donders, Joep Eijkens, drs. Huub Franssen, drs. Wim Gianotten, Ed
de Grood, Harrie van Gils, mevr. E.A. van den Heuvel-Strasser van het Gemeentearchief Haarlem, Jan Horsten, wijlen Kees van
Kalmthout, Gerrit Kobes van het Gemeentearchief Tilburg, Frans de Kock (Berkel-Enschot), Jasper Mikkers,
dr. Henk Moller Pillot, Anton
en Truusje van Oirschot (Haaren), fr. Caesario Peters, archivaris van de Fraters van Tilburg, Cees van Raak, Hans Renders
(Amsterdam), p. dr. P. Schreurs M.S.C. van de Missionarissen van het H. Hart, Paul Spapens, Wim van Til van de Stichting
Opwenteling (Eindhoven), mevr. Pauline van der Valk-van den Bogaert, Cees Vanwesenbeeck van het Gemeentearchief Bergen op
Zoom, Jaap Veen, Arnaud van der Ven, Frans Verbunt, mr. Emile van der Wilk (Bilthoven), Theo Wilton van Reede, en Ton van Zeeland
van het tijdschrift SIC. Tot slot dank ik mijn vrouw Mitzi voor het enthousiast ondersteunen van mijn bibliofiele escapades, en
mijn zoon Jeroen voor het beschikbaar stellen van 'onze' PC.
Ronald Peeters
Inleiding
..."en ik stont alleen onder dien hoop, als onder rasende Wolven: nogtans en deeden sy my niet quaats, hoewel de Paap van
Gramschap raasde [...] so hief hy sijn vuyst op, seggende, dat hy my slaan soude, so sijn handen niet te hylig
waaren...", woorden die dominee Paulus Arleboutius in 1633 in Tilburg opschreef,
nadat hij geconfronteerd werd met de uit de kerk verdreven pastoor Augustinus Wichmans. De hervorming had in Tilburg zijn
intrede gedaan. Arleboutius was een van de eersten die over Tilburg schreven. Tilburg en Tilburgers hebben vele 'literaire'
produkten voortgebracht. Dit boek geeft een inventarisatie van schrijvers, bibliotheken, uitgevers, drukkers, boekhandelaren,
boeken en literaire curiosa.
lezen al dan niet onder voorbehoud
Omstreeks 1600 moet er in Tilburg al een Latijnse school zijn geweest. Uit bewaard gebleven archiefstukken blijkt dat voor de
pupillen boeken werden aangeschaft, zoals een Catechismus, een Evangelieboek en delen van de bekende leergang
"Grammatica Latina"
van de Bosschenaar Simon Verepaeus. In die boekenrekeningen duikt de oudst bekende Tilburgse boekhandelaar op: Janneke Berys van
Oerle. De beter gesitueerden en de geestelijkheid hebben in die tijd ook boeken gelezen. De 17e-eeuwse Tilburgse pastoor
Augustinus Wichmans, die het tot abt van de norbertijnenabdij van Tongerlo heeft gebracht, had op zijn pastorie Moerenburg een
voor die tijd omvangrijke bibliotheek van ruim 200 banden. Hij was een verdienstelijk auteur. Zijn bekendste werk is
"Brabantia Mariana" uit 1632, dat een eeuw later zelfs in Napels werd
herdrukt.
De Tilburgse jeugd werd sinds het midden van de vorige eeuw onderwezen via de leer- en leesboeken en de pedagogische werken
van de fraters. En dat zijn er honderden geweest. Een in 1846 in Westmalle gekochte drukpers vormde de basis voor de Drukkerij van
het Roomsch-Katholiek Jongens-Weeshuis. Initiator mgr. Joannes Zwijsen heeft met de oprichting van een eigen drukkerij een
vooruitziende blik gehad. De persen hebben meer dan een eeuw op volle toeren gedraaid. Het archief van de fraters bezit rekken
vol 'eigen' uitgaven. De invloed van de Tilburgse fraters op het katholiek onderwijs in Nederland (en destijds ook in Oost- en
West-Indië) is van grote betekenis geweest. Tientallen fraters
hebben boeken geschreven. Vele verschenen in seriewerken als de "Klasbibliotheek-serie",
"Vroolijk Volkje", de "Roomsche Reeks" en de "Opvoedkundige
Brochurenreeks". En wie heeft er niet de boeken van "Puk en Muk" gelezen, of het tijdschrift
"De Engelbewaarder" ?
In het begin van deze eeuw deden de fraters lustig mee aan de publikatiegolf van sterk opvoedkundige zogenaamde
anti-alcoholische literatuur. In Tilburg had je de R.K.
Drankbestrijdersvereeniging. In De Engelbewaarder stonden regelmatig artikelen over drankbestrijding. Het was vooral fr.
Caecilius Dieks die er boeken over schreef, zoals "Koning Alcohol. Leesboek voor de hoogste klassen der R.K.
School", en "Drie kinderrampen" (snoepen, roken en alcoholgebruik).Voor het onderwijs in de Nederlandse taal- en letterkunde was er
bijvoorbeeld de leesmethode "Ik lees al" uit 1910, die tot ver in de jaren vijftig vele herdrukken beleefde. In 1883 werd zelfs een
eigen letterkundig tijdschrift "Bloemkrans" uitgegeven, waaraan
de Vlaamse priester-dichter Guido Gezelle nog heeft meegewerkt.
De fraters gingen ook bepalen wát er door de opgroeiende jeugd gelezen mocht worden. In 1924 werd er speciaal de Keurraad voor
Roomsche Jeugdlectuur voor opgericht. Tot 1960 heeft de Drukkerij van het R.K. Jongensweeshuis jaarlijks de
"Rafaëlcatalogus" uitgegeven, waarin de goedgekeurde jeugdboeken te
vinden waren. Die droegen overigens alle een Keurraadstempel. Tegen St. Nicolaas verzorgde de Keurraad tentoonstellingen van
goedgekeurde boeken op de scholen. In 1957 fuseerde de Keurraad met de vanaf 1937 hier ter stede bestaande IDIL, de Informatie-Dienst Inzake Lectuur van de 'paus van Tilburg' Gerard Verbiest.
Hij had een leger recensenten in dienst, die voor hem boeken
volgens een beoordelingsschaal van I tot en met V beoordeelden: I verboden lectuur, tot V lectuur voor allen.
De op 26 maart 1992 geopende Openbare
Bibliotheek in het tweede stadskantoor
op het Koningsplein (coll. RHC Tilburg).
Voor degenen die niet regelmatig een boek kochten maar toch wilden lezen, ontstond eind 18e eeuw, vooral voor de betere
stand, het fenomeen leesgezelschappen. Het zou nog tot omstreeks 1900 duren voordat er in Tilburg sprake was van een
uitleenbibliotheek. In het gebouw van de R.K. Gildenbond in de Tuinstraat werd voor het 'leesgrage volk'
- bedoeld werd voor de katholieke arbeiders - de eerste R.K. Leesbibliotheek opgericht.
In de boekhandel van Antoon Bergmans aan de Heuvelstraat, werd in 1909 een boekenkast ingericht door de
Nieuwe Tilburgsche R.K. Leesbibliotheek 'St. Dionysius', waaraan in 1913 een leeszaal
werd verbonden: de eerste volwaardige openbare bibliotheek was
een feit. In bijna tachtig jaar is deze bibliotheek, die sinds maart 1992 in het tweede stadskantoor is gehuisvest, uitgegroeid
tot een van de grootste openbare bibliotheken van Nederland. Tilburg heeft nog twee belangrijke bibliotheken: de bibliotheek
van de Theologische Faculteit, en de dit jaar te openen ultra-moderne KUB-bibliotheek, met onder meer de belangrijke
Brabantica-collectie. Door de geavanceerde computersystemen en
zoekmethodes, is het lezen van boeken thans steeds meer 'elektronisch' lezen geworden.
boeken drukken en verkopen
Pas in de eerste helft van de 19e eeuw kwamen er in Tilburg boekhandels, zoals die van de wed. J. van Gemert en zonen (1818),
A. van der Voort (1840), Gebroeders De Kanter (ca. 1844) en Willem Bergmans (1847). Van een boekhandel alleen kon je destijds
niet leven. Ze deden er allen iets bij: Van Gemert was ook goud- en zilversmid, Arnoldus van der Voort was drukker en uitgever
(onder andere van de eerste krant in Tilburg in 1840), de Gebroeders De Kanter waren respectievelijk leerlooier en
wollenstoffenfabrikant annex koster, en Willem Bergmans handelde in kerkboeken, devotionalia, hosties, wierook, kerkmuziek en
Bossche koek; vanaf 1875 was hij ook drukker.
In de tweede helft van de 19e eeuw waren onder meer als boekhandelaar hier gevestigd: M.G. Vattier Kraane (1874) in de
Willem II-straat (later T. de Wekker, respectievelijk Tuerlings) en 'Jan Plek' van Laarhoven (1875), die in 1863 als boekbinder
was begonnen. In 1907 verbond hij ook een drukkerij aan zijn bedrijf aan het Wilhelminapark. In feite waren de vroegere
boekhandels kantoorboekhandels zoals we die nu nog kennen. Ze verkochten papier en schrijfbenodigdheden, en waren vaak ook
advertentiebureaus voor (inter)nationale kranten. In de jaren twintig en dertig van deze eeuw ontstonden nieuwe
boekhandels zoals Boek- en kunsthandel Triborgh in de Stationsstraat, de Zuid Nederlandse Boekhandel in de Noordstraat en Het Nederlandsche
Boekhuis van Gerard Verbiest in de Industriestraat. Uit Triborgh is in 1947 Boekhandel Gianotten ontstaan, en uit de Zuid
Nederlandse Boekhandel, in 1928 Boekhandel Pillot (tot 1934 als Boekhandel en Uitgeverij De Kempen). Boekhandel W. Bergmans heeft
tot 1972 bestaan. Drukkerij Bergmans drukte tussen 1916 en 1970 het weekblad "Roomsch
Leven". De drukkerij ging in 1985 failliet.
De Drukkerij van het Roomsch-Katholiek
Jongens-Weeshuis werd in 1846 opgericht.
Foto ca. 1897 (Coll. Archief Generalaat Fraters Tilburg).
De Drukkerij van het R.K. Jongensweeshuis (1846), veranderde in 1959 de naam in Uitgeverij Zwijsen (sinds 1982 drukkerij PABO-Print). Een andere bekende drukkerij in Tilburg is Drukkerij
Gianotten. In 1898 vestigde de kleinzoon van een Italiaanse voerman, Hendricus Gianotten, zich vanuit Zutphen in
Tilburg. Hij begon er in 1904 een drukkerijtje in zijn huis aan de Leonardstraat in de Besterd. Gianotten was aanvankelijk in
1917 een jaar drukker van "Het Nieuwsblad van het Zuiden". De cultureel-literaire tijdschriften
"Roeping" (1922-1963) en "Raam" (1963-1975), en het maanblad
"Economie" (1934-1991) zijn de bekendste tijdschriften die Gianotten drukte.
schrijvers
Tot de eerste Tilburgse schrijvers behoren de reeds genoemde pastoor Augustinus
Wichmans (1596-1661) en Dionysius Mutsaerts
(1578-1635). Mutsaerts was een groot geschiedschrijver. Zijn belangrijkste werk is de uit twee dikke delen bestaande
"Kerckelycke Historie", die in 1622 bij Verdussen in Antwerpen werd gepubliceerd. De titelbladen zijn in koper gegraveerd naar
ontwerp van de schilder Peter Paul Rubens.
In 1763 werd door Franciscus Lievens Kersteman (1728-1792) een verhaal gepubliceerd dat handelt over Lijs de Saint Mourel, de
partisane die haar bewogen carrière in 1669 in Tilburg op de Heuvel was begonnen. Lijske is als Tobias Morello in Spaanse
dienst terechtgekomen. Een geval van travestie om bestwil. Een geromantiseerde versie van dit verhaal werd in 1840 door mr.
J.I.D. Nepveu gepubliceerd. Eind 18e, begin 19e eeuw, waren in Tilburg de patriottische dichter, politicus en
wollendekenfabrikant Pieter Vreede (1750-1837) en drossaard, toneel- en reisschrijver Adriaan van der Willigen (1766-1841)
hier actief.
Uit het midden van de 19e eeuw kennen we twee bevriende schrijvers: dominee dr. G.D.J.Schotel (1807-1892) en Elise van
Calcar-Schiotling (1822-1904). Elise van Calcar bezocht haar vriend dominee Schotel in de Heuvelstraat in Tilburg in 1850, en
schreef daar het boek "Tilburgsche mijmeringen" over. Schotel, die bevriend was met koning Willem II, was van 1846-1862 predikant te
Tilburg. Als cultuurhistoricus schreef hij talloze boeken, onder andere in 1850 zijn
"Tilburgsche avondstonden". De titel doet niet vermoeden, dat dit werk alleen twee verhandelingen bevat over de
Gallische bisschop Martinus en over de geschiedenis van met name het Dordrechts
toneel.
Uit de eerste helft van de 20e eeuw zijn vooral de Tilburgse dichters van belang. Priester-dichters en componisten zoals
Antonius van Delft (1876-1958), Adriaan Hamers (1871©1929), Henri Donders (1870-1932) en Willem Smulders (1879-1942), maakten
furore met bundels als de Sacramentsgedichten "Eucharistica" (Van
Delft, 1909) en de seminariegedichten "Cantica Graduum" (Smulders, 1906). De ex-jezuïet Henricus Dolmans (1840-1899) verbleef eind
vorige eeuw in Tilburg. Hij rentenierde van zijn familiefortuin, dat hij uiteindelijk "in den maalstroom des
levens" erdoorheen zou
jagen. Hij schreef onder andere twintig jaar lang voor de Tilburgsche Courant gelegenheidsgedichten en liederen. Zijn
overlijdensakte vermeldt als beroep: dichter, niets meer en niets minder.
Geheel vernieuwend is de stroming van De Stijl, waarvan de bakermat in Tilburg ligt. Toen Theo van Doesburg (1883-1931) in
1914 werd gemobiliseerd en tussen Alphen en Riel werd gelegerd, kwam hij in contact met de sinds 1908 in Tilburg wonende
spoorwegambtenaar Antony Kok (1882-1969). In 1915 organiseerden zij met een vriendenclub in café Jansen tegenover het station hun
'soirées intime', waar muziek werd gemaakt en experimentele gedichten werden voorgedragen. Van Doesburg (later kunstschilder)
maakte in die periode veel gedichten en proza, waarvan vooral zijn typografische en klankgedichten grote bekendheid kregen. Met
Kok ontwikkelde hij plannen voor de oprichting van een nieuw, internationaal befaamd tijdschrift:
"De Stijl". In 1923 was Van Doesburg een van de medewerkers van de zogenaamde Dadaïstische
veldtocht, die ook Tilburg moet hebben aangedaan.
Rechts
café Jansen aan de Spoorlaan waar Antony Kok en Theo van
Doesburg in 1915 hun soirées intime organiseerden (coll. RHC Tilburg).
De intellectuele emancipatie van de katholieken kreeg in Noord-Brabant gestalte in het Brabants Studenten Gilde van Onze Lieve
Vrouw, de studentenvereniging St. Leonardus van de Tilburgse R.K. Leergangen, en de in 1935 opgerichte beweging
"Brabantia Nostra" (Brabant aan ons), die een gelijknamig tijdschrift in Tilburg
uitgaf. Een van de voormannen was de Tilburger Frans van der Ven (1907), de latere hoogleraar sociaal recht, die onder het
pseudoniem Frank Valkenier vele dichtbundels publiceerde. Onder
de dichters die regelmatig bijdragen leverden aan Brabantia Nostra bevonden zich bijvoorbeeld Luc van Hoek (1910-1991), Maria
Dietse (1916), Joep Naninck (1914), Charles Bressers (1917-1963), Frans Siemer (1887-1966), Anton Eijkens (1920) en Paul Vlemminx
(1907-1972). Zij hebben ook veel gedichtenbundels gepubliceerd. Toen eind 1945 het tijdschrift verdween, nam Jan Bechtold (1892-1971), de toenmalige hoofdredacteur van de Nieuwe Tilburgsche
Courant, het initiatief om een nieuw gezinsblad, "Edele Brabant", op te richten. Het werd gedrukt bij Bergmans in Tilburg.
Hoofdredacteur was de Hilvarenbeekse onderwijzer en auteur Jan Naaijkens (1919). In 1950 hield het blad op te bestaan. Er werd
nog een poging gedaan om Brabantia Nostra weer te laten
verschijnen. Dit lukte, maar na twaalf nummers was het toch gedaan. In 1952 is toen
"Brabantia" opgericht, voortgekomen uit Brabantia Nostra en het Provinciaal Genootschap van Kunsten en
Wetenschappen. Dit culturele tijdschrift, dat jarenlang bij
Bergmans werd gedrukt, bestaat nog steeds.
Dr. H.W.E. Moller (1869-1940), oprichter van de R.K. Leergangen, en groot Vondel-
kenner, richtte in 1922 in Tilburg het literaire tijdschrift "Roeping" op. In 1963 is de naam van dit maandblad, dat
nog tot 1975 heeft bestaan, gewijzigd in "Raam". Dr. P.C. Brouwer
(1874-1961), rector van het R.K. Gymnasium in Tilburg, was in 1927 een van de oprichters van het katholieke literaire
tijdschrift "Wij". Het werd uitgegeven door de Zuid Nederlandse
Boekhandel in Tilburg (later door Antoine Arts), en het hield slechts een jaar stand. Auteurs waren onder meer de Tilburgers
Jos Panhuijsen (1900), Norbert Heerkens (1906-1991) en Uri Nooteboom (1903-1945).
Typische volksdichters heeft Tilburg ook gekend. Pater Piet Heerkens S.V.D. (1897-1944) publiceerde naast romans over de
missie van Flores, een zestal gedichtenbundels in het Tilburgs dialect: "Den
örgel" (1938), de "Mus" (1939), de "Kinkenduut" (1940),
"Brabant" (1941), "Vertesselkes" (1941) en postuum
"De Knaorrie" (1949). De bekendste schrijver van het Tilburgse dialect, is
ongetwijfeld Cees Robben (1909-1988) geweest, die met zijn "Prent van de
Week" vanaf 1953 onafgebroken tot 1970 in Rooms Leven, en daarna in
Het Nieuwsblad van het Zuiden, zijn karakteristieke tekeningen publiceerde met een tekst of gedicht in dialect.
Tussen 1958 en 1988 verschenen zeven "Prentebuukskes" en drie andere bundels.
Een aantal landelijk bekende romanschrijvers is in Tilburg geboren, of heeft er lange tijd gewoond. Walter Breedveld
(pseudoniem van Piet van den Bogaert; 1901-1977), personeelschef bij V & D, schreef de meeste van zijn tientallen romans in de
Tuinstraat. Boeken van hem werden vertaald in het Duits en het Pools. Mr. Anton Roothaert (1896-1967) werd aan de toenmalige
Bosscheweg geboren, en groeide op in de Telefoonstraat 22, waar zijn vader een biljartfabriek had. Hij werd bekend door zijn
trilogie "Doctor Vlimmen". Het eerste boek werd drie keer verfilmd,
en er verschenen zes vertalingen van. Er werden ongeveer een miljoen exemplaren van verkocht. Ed de Nève (pseudoniem van Jean
Lenglet; 1889-1961), Wim Hornman (1920) en Jos Panhuijsen (1900) publiceerden talloze romans.
(Coll. Ronald Peeters, Tilburg).
Tot de moderne literatuur rekenen we romans van bijvoorbeeld de in Tilburg geboren Maartje Luccioni (1935), Jacq. Firmin
Vogelaar (pseudoniem van Frans Broers; 1944) en de werken van de sinds 1968 in Tilburg woonachtige schrijver/dichter Tymen Trolsky
(pseudoniem van Jasper Mikkers; 1948), die in 1974 debuteerde met de roman "Hyacintha en
Pasceline". De bekende Tilburgse columnist en literatuur-criticus Ed Schilders (1951) is in geen enkel hokje
van de literatuur te plaatsen. Hij schreef onder meer "Vergeten boeken" over literaire curiosa,
"De voorhuid van Jezus, en andere
roomse wonderen", de Tilburgse bestseller "Moordhoek", en hij gaf in
eigen beheer het tijdschrift "The Brooklyn Bridge Bulletin" uit.
De dichtbundels van de in Tilburg geboren cabaretier Ivo de Wijs (1945), zoals "Ollekebollekes" en
"Potverdriedubbeltjes", die hij samen met Drs. P. en KUB-docent Pieter Nieuwint schreef, behoren
tot de zogenaamde light verse. Actieve hedendaagse dichters zijn onder anderen Jace van de Ven (1949), Cees Verraak (pseudoniem
van Cees van Raak; 1954) en de onlangs overleden Kees van Kalmthout (1948-1991).
Tilburg heeft twee bibliofiele uitgeverijtjes. In 1971 stichtte prof. dr. Frans van der Ven zijn Brandon Pers. Tot 1989 verzorgde
hij een veertigtal dichtbundels in beperkte oplagen. De pers wordt nu draaiende gehouden door Looi Naaijkens. Jos Kerkhof en
Frans de Kock, verbonden aan het Tilburgse Cobbenhagencollege, hebben op hun school de bibliofiele drukkerij
Cobbenhagenpers, waar drukwerk in de marge wordt gemaakt, van vertalingen van vroeg-middeleeuwse gedichten uit Wales, tot bijvoorbeeld de
ondeugende bundel met klassiek©erotische gedichten "'t Braandt".
(Coll. Ronald Peeters, Tilburg).
In 1981 heeft zes nummers lang het literaire tijdschrift "Komplement" bestaan. Op initiatief van Peter IJsenbrant en Ton van Zeeland, ontstond in 1986 het nog steeds bestaande, en landelijk bekende, literaire tijdschrift "SIC". De in 1980 voor de literatuurliefhebbers opgerichte Stichting J.H. Leopold, is actief met het maandelijkse literaire café en de jaarlijkse Nacht van het Boek.Tilburg is een stad met een behoorlijk literair potentieel, dat zich soms ver buiten de gemeentegrens heeft uitgestrekt. De recente nota letterenbeleid van de gemeente Tilburg, die een verbetering van het literaire klimaat in de stad voorstaat, nodigt uit tot grootse prestaties.
Aanvulling 2001: Dit voorwoord verscheen ook als: Ronald Peeters, 'De Paap van Gramschap. Vier eeuwen schrijven en drukken in Tilburg', in: Tilburg Magazine, III (1992), nr. 1, p. 47-51. Besprekingen in: DTK van 13-2, 20-2, 27-2, 5-3, 12-3, 19-3, 26-3-1992; HN van 17-2, 25-3, 30-3-1992, Tilburg Vrij Uit van 1-4-1992, De Volkskrant van 11--4-1992, Brabantia mei 1992, p. 7; Literatuur. Tijdschrift over Nederlandse letterkunde, 10, 1993, nr. 1, p. 61; Tilburg, 10, 1992, nr. 1, p. 23, Noordbrabants Historisch Nieuwsblad, juli 1992, nr. 3, p. 16; Kerkklokje (Oisterwijk) van 1-7-1992;
Lijst van gebruikte afkortingen
DTK = De Tilburgse Koerier
Encycl. Noord-Brabant = Anton van Oirschot (red.) e.a., Encyclopedie van
Noord-Brabant, Baarn, 1985-1986, 4 delen.
GAT = Gemeentearchief Tilburg
HN = Het Nieuwsblad
KUB = Katholieke Universiteit Brabant te Tilburg.
NvhZ = Het Nieuwsblad van het Zuiden
NNBW = Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, Leiden, 1911-1937, 10 delen.
NTC = Nieuwe Tilburgs(ch)e Courant
RKJW = Roomsch-Katholiek Jongens-Weeshuis
Aanvulling juli 2001:
BD = Brabants Dagblad
RHC Tilburg = Regionaal Historisch Centrum Tilburg (het voormalige
Gemeentearchief Tilburg)
Ex Libris Piet Heerkens (Coll.
Ronald Peeters, Tilburg).
