Zoeken op deze site:

		Het 'vergeten' verleden

Titel:	Het 'vergeten' verleden
Ondertitel:	De contacten tussen Tilburg en Turnhout (1850-1914)
Auteur:	dr. Eugeen van Autenboer
THR	Geworteld in Taxandria. Historische aspecten van de relatie Tilburg - Turnhout
Nummer:	1 (1992) Tilburgse Historische Reeks
Pagina’ s:	199-220

De kennis van ons verleden is niet onbegrensd. Er bestaan perioden waarover weinig of niets geweten wordt. De oorzaak hiervan dient dikwijls gezocht te worden in het ontbreken van de noodzakelijke bronnen, maar niet altijd! Soms lijkt het erop dat bepaalde feiten of gebeurtenissen opzettelijk in de doofpot gestoken worden. Is dit geen vervalsing van de geschiedenis?
Een voorbeeld van dergelijke gewilde of ongewilde 'vergetelheid' kan gevonden worden in de manier waarop bepaalde gebeurtenissen uit de 19e eeuw als het ware verdonkeremaand werden: de verhoudingen tussen de Kempen en Noord-Brabant. Reeds eerder(1) konden wij de uitwisseling tussen Breda en Turnhout op muzikaal gebied aan het licht brengen. Dit was echter geen unicum! Ook tussen Tilburg en Turnhout werden de vriendschapsbanden nauw toegehaald. Dit lijkt des te merkwaardiger gezien de min of meer 'vijandige' atmosfeer die tussen de beide delen van het Koninkrijk der Nederlanden (1815 - 1830) als het ware kunstmatig werd aangewakkerd. Koning Willem I telde in onze streken talrijke en vurige aanhangers. Het betekende voor hen een grote ontgoocheling dat de grootmachten, uit eigenbelang, besloten hadden de scheiding tussen Noord en Zuid door te drijven.


Culturele verenigingen

De treurnis over het verdwijnen van dit Koninkrijk der Nederlanden bleef bij talrijke mensen, vooral burgers, lang nazinderen, alhoewel zij zich uiteindelijk bij de nieuwe toestand dienden neer te leggen. Tijdens de bijeenkomsten van verenigingen van weerszijden de grens, weerklonk steeds het heimwee naar de vroegere toestanden, of was dit alles maar schijnheilige woordkramerij?
Het waren gezelschappen van burgers die zich inspanden om de culturele contacten terug op gang te brengen. Dit hoeft geen verwondering te wekken. Waren de burgers niet de leiders van het politiek, economisch en cultureel leven? De romantiek vestigde de aandacht op het eigen 'vergeten' verleden, te beginnen met de letterkundige produkten in de volkstaal die zo lang als een assepoester was behandeld geworden.

Inderdaad, de 19e eeuw beleefde de geboorte van nieuwe soorten verenigingen: fanfares, harmonies, zanggenootschappen of liedertafels. Hun eerste leden rekruteerden zij onder de burgerij, zoals ook de toneelgezelschappen die zich in een hernieuwde belangstelling mochten verheugen. Maar ... de burgers bleven niet de enige drijfkrachten van de maatschappij.
In de tweede helft der 19e eeuw werd het openbaar leven gekonfronteerd met een stilaan fors aanzwellende stroming: de bewustwording van de arbeiders die o.a. streefden naar het algemeen enkelvoudig stemrecht. Ook hier kan vastgesteld worden hoe de arbeidersbewegingen van Noord en Zuid, vooral van Tilburg en Turnhout, elkaar niet negeerden, maar met elkaar samenwerkten. De arbeiders richtten op hun beurt fanfares, harmonies, zangkoren en toneelkringen op naar het voorbeeld der burgerij. Deze gezelschappen evolueerden tot groeperingen die zich deden gelden zowel in nationale als internationale festivals en wedstrijden. Het werden ontmoetingen die voor elke vereniging uitgroeiden tot de gebeurtenis van het jaar.

Een belangrijke factor voor de verbroedering tussen Noord en Zuid dient ongetwijfeld gezocht in de ontwikkeling van de infrastruktuur: de aanleg of verbetering van wegen, het verschijnen van de buurtspoorwegen en de opening in 1867 van het zgn. 'Bels Lijntje', de stoomtrein die Turnhout en Tilburg verbond.
Spijtig genoemd remde de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) de verdere groei naar elkaar af: de grens werd gesloten en de verbinding opgeschort. Na vier jaren gedwongen 'vervreemding' werd het nooit meer zoals vroeger. De spoorverbinding geraakte 'opzettelijk' in verval door moedwillig verzuim van hogerhand. De auto deed ondertussen zijn verschijning en vulde de ontstane leemte, vooral op persoonlijk vlak, aan. Kan hier niet gerefereerd worden aan de talrijke 'gemengde' huwelijken in de grensstreek. Hebben vele mensen geen voorouders in Noord en Zuid?
De Tweede Wereldoorlog (1940-1945) zette opnieuw een domper op de betrekkingen tussen Noord en Zuid. Bracht de Benelux echter geen nieuwe toenadering? Of werkte de Tilburgse Stadsschouwburg niet efficiënter?


Harmonie en Liedertafel

Tijdens de vorige eeuwen stemden de muzikanten van Tilburg en Turnhout hun instrumenten meermaals op elkaar af. Veelvuldig mogen de contacten tussen de Harmonie van Turnhout(2) en de Liedertafel van Tilburg genoemd worden. Deze zangers kwamen op 25 juni 1859 op bezoek. Voorafgegaan door de Turnhoutse muzikanten stapten de koorleden om 17 uur op naar de hof van de maatschappij te Oosthoven. De gastheren openden het concert zoals zij ook het slotstuk speelden. Tussen beide instrumentale delen bracht de Liedertafel vier koorwerken ten gehore, De uitvoering kenmerkte zich volgens de pers door een volmaakte juistheid en het weergeven van de fijnste nuances. Na het muzikaal festijn begaf het gezelschap zich naar het lokaal van de Harmonie om de dag met een gezellig samenzijn te besluiten. De leden van de Liedertafel gaven uiting aan hun tevredenheid over het bezoek en beloofden in de toekomst de Turnhoutse kunstvrienden nogmaals te komen verrassen.(3)

In de Handbooghof te Oosthoven organiseerde de Harmonie van Turnhout en haar zangafdeling op 9 juni 1862 een concert waarvan de opbrengst moest dienen om de Gentse werklieden te steunen. Zij kon hiervoor rekenen op de medewerking van de Tilburgse Liedertafel. Spijtig genoeg stuurde het dreigende weer de uitvoering in de war: alle geprogrammeerde stukken konden daardoor niet uitgevoerd worden. Een gezellige avond deed de tegenslag wel enigszins vergeten. De intekenlijst alleen bracht 600 fr. op. De pers kon niet nalaten lovende woorden toe te sturen aan de harmonie, de handboog en vooral de Liedertafel.(4)

Op zondag 7 september 1862 brachten de Harmonie van Turnhout en haar zangafdeling een tegenbezoek aan Tilburg. Omstreeks 7.30 uur werd het vertreksein gegeven. De gasten uit Turnhout werden door de Harmonie en de Liedertafel opgewacht 'ter plaatse Korvel'. Samen werd opgestapt naar het lokaal van de Tilburgse vrienden waar de erewijn werd geschonken. De bezoekers zagen het als hun plicht een aubade aan de burgemeester te brengen. Het voornaamste punt van de agenda betrof het concert dat te 17 uur een aanvang nam. De Turnhoutse zangers zongen als welkom een Heilgroet aan de 'Hollandse' kunstbroeders. De woorden waren van Aug. Loyens en de muziek van Victor Louis. Dit stuk diende wegens het aanhoudend bisgeroep herhaald te worden. Daarna kwam Tilburg aan de beurt. De president van de Liedertafel zong op de wijze van de Brabançonne een welkom aan de Turnhoutse naburen. Vervolgens werkten gastheren en gasten een afwisselend programma af en met sukses! Onder wederzijdse belofte dergelijke feesten te hernieuwen werd van elkaar afscheid genomen.(5)

De Nieuwe Koninklijke Harmonie uit Tilburg, 1867. Coll. RHC Tilburg.

Het volgende jaar, op 28 juni 1863 verschenen de Harmonie en de Liedertafel te Turnhout. Zij losten de belofte in. Te 11 uur vertrokken de Verenigde Harmonieën(6) met de zangers om de Tilburgse vrienden aan de ingang van de stad te verwelkomen.
Het stadskanon dommelde, volgens de pers! Na een hartelijke begroeting, weerklonk het Wien Neerlands bloed als een uiting van de goede verstandhouding. Langs de voornaamste straten van de stad begaven bezoekers en gastheren zich naar het lokaal van de Harmonie. Na de erewijn speelden de Tilburgse muzikanten: Waar kunnen wij nog beter zijn. Een aubade aan de burgemeester werd door hen niet vergeten. Talrijke muziekliefhebbers haastten zich tegen 17 uur naar de tuin van de harmonie aan het station. Daar stond een concert op een nieuwe kiosk geprogrammeerd. Dit moet wel een hele gebeurtenis geweest zijn, want de aankomst van de Tilburgenaars werd door kanonschoten aangekondigd! Het muziekfestijn werd geopend door Turnhout waar de zangafdeling een herhaling bracht van de suksesvolle Welkomstgroet van A. Loyens en V. Louis: de solo's van dit lied werden met kracht en ziel door de heer Ch. B. gebracht. De voorzitter van de Verenigde Sociëteiten overhandigde na de uitvoering van het welkomstlied een vergulde zilveren medaille aan de presidenten van de Tilburgse gezelschappen. De Koninklijke Harmonie en de Liedertafel zorgden voor muziek en zang. Het werd een keurige en zuivere voordracht. De zangafdeling van Turnhout bleef niet achterwege. Het koor bracht een onberispelijke uitvoering van het stuk Le Lever. Maar, zo zuchtte de journalist, waerom toch altyd fransch? De Turnhoutenaren hadden volgens het persbericht, de kieschheid tot het uiterste in acht genomen. Midden het concert werd een luchtbol (ballon) opgelaten met de woorden: Leve Tilburg. Overal in de tuin prijkten de driekleuren zusterlijk naast elkaar, zoals ook gebeurde aan het hoofdlokaal bij de intrede in de stad. De welgevulde dag werd afgesloten met een avondpartij.(7)

In 1867 brachten de Turnhoutse muziekliefhebbers een bezoek aan Tilburg(8) en, zoals het paste, verscheen de Nieuwe Koninklijke Harmonie van deze stad op zondag 7 juni 1868 in de zusterstad om te verbroederen met de Harmonie. De gasten kwamen te 13 uur toe in het station. Ze werden er door hun vrienden opgewacht. In optocht begaven zij zich eerst naar het lokaal in de Lange Begijnenstraat. In de namiddag kon men in de Hof van de Harmonie genieten van het concert van de Tilburgse muzikanten. Toen de bezoekers te 20 uur huiswaarts stoomden, weerklonk tot afscheid het 'neerlandsch volkslied'.(9)

Wilde Tilburg zich verzekeren van de medewerking van Turnhout voor de grote feestelijkheden die het op 30 augustus van hetzelfde jaar op touw zette naar aanleiding van het 50-jarig bestaan van de Nieuwe Koninklijke Harmonie?(10) Te dezer gelegenheid werd een historische optocht gehouden en kwam er een festival met internationale deelneming. Dit bericht, ondertekend door de president J.A. Verbunt en de secretaris C.J. Heestermans werd te Turnhout gepubliceerd.(11) Hoe de viering verlopen was en wie eraan deelnamen, werd later niet bekend gemaakt.

Turnhout organiseerde in 1881 grootste vieringen naar aanleiding van de 50ste verjaardag van het bestaan van de grondwet en de inhuldiging van het koninklijk stamhuis. Een uitgebreid reglement werd aan eventuele deelnemers toegezonden. Welke activiteiten werden er voorzien? Ze werden in chronologische volgorde opgesomd(12):

- zondag 11 september: Muziekfestival. De inschrijvingslijst werd op 4 september afgesloten. Slechts één deelnemer uit Noord-Brabant was aanwezig: op de kiosk van de Antwerpse steenweg trad de Liedertafel van Tilburg onder de kenspreuk 'Oefening geeft Kracht'. Ze brachten twee Franse stukken ten gehore: Chant militaire van A. Berlyn en Chant du Départ van D'Archambeau;
- 12 september: te 11 uur 's morgens ringsteking te paard, ook carrousel genoemd;
- duivenprijskamp: vlucht op Parijs;
- maatschappij W. Tell: wedstrijd voor de kruisboog met houten lat (ijzeren lat niet toegelaten);
- landbouwafdeling Turnhout: wedstrijd voor paarden en hoornvee alsmede tentoonstelling van fruit, veld- of hofvruchten;
- zondag 18 september: Groot gymnastisch feest, ingericht door de Gymnastische Kring van Turnhout voor een vijftiental maatschappijen aangesloten bij de Noordgouw;
- oorspronkelijk was op 12 september een optocht voor de gilden voorzien, maar deze werd vervangen door een luchtreis van ballonvaarder Mr. Glorieux.

Als attractie werd ook gezorgd voor elektrische verlichting!
Al bij al was de bijdrage van Noord-Brabant voor deze viering wel heel miniem. Begrijpelijk? Er ging geen jaar voorbij of er werden festivals ingericht. De geest van de tijd! In 1889 konden de bewoners van Turnhout op 25 augustus een dergelijk muziekfestijn nogmaals meemaken. En weer was de Tilburgse Liedertafel 'Oefening geeft Kracht' van de partij. De kiosk van de Grote Markt was de plaats vanwaar zij haar melodieuze klanken de wijde wereld inzond(13)

Hoeft het nog gezegd dat allerlei gelegenheden aangegrepen werden om te vieren? Turnhout kon het niet laten! Grote feestelijkheden werden in 1896 ingericht voor de inhuldiging van de nieuwe spoorhal en de buurttram Turnhout-Mol-Westerlo. Volgens de traditie waren harmonies, fanfares en koren uitgenodigd om op 23 augustus te zorgen voor de nodige vreugdeklanken en stemming. De deelnemers was verzocht hun inschrijvingsformulier in te zenden samen met nadere inlichtingen over bestuur, muziekmeester en de uit te voeren stukken(14) Bovendien werd de inschrijvers gevraagd de namen van de deelnemende uitvoerders op te geven. Sommige van de lijsten zijn nog bewaard gebleven, maar de meeste ontbreken. De zangvereniging, de Liedertafel 'Oefening geeft Kracht', behoorde tot de trouwe bezoekers van Turnhout. Ook nu! Voorzitter J.A. Mannie en secretaris A.N. van Hest waren met hun 24 werkende leden aanwezig. Onder leiding van muziekbestuurder P.C. Mannie werden uitgevoerd: De Heidebloem van G. Schellekens en het Vrijheidslied van H. Cartol, een Turnhouts componist.(15) Voorzitter N. Smulders en secretaris A. Dusée schreven in voor de Liedertafel l'Echo des Montagnes(16) met 31 werkende leden onder directeur J. Mallens en haar fanfare met 39 werkende leden onder bestuurder Jacques Krever.(17) Het koor vertolkte Neerlands Taal van Aug. Stille en Gebed voor het Vaderland van H. Cartol. De fanfare bracht Noce d'Argent, marche nuptiale van W. van Perck (18) en L'Africaine, Fantaisie van M. Meyerbeek. Het koor Oefening geeft Kracht kreeg de kiosk van de Paterstraat toegewezen, terwijl de fanfare en de Liedertafel van L'Echo des Montagnes haar programma verzorgde op de kiosk van de Herentalsstraat. Voor de deelnemers van over de grens vertrok een late trein te 20 uur en kwam 54 minuten later te Tilburg toe. Daar was gezorgd voor verbinding naar Breda te 21.05 uur, 's-Hertogenbosch te 21.23 uur en naar Boxtel te 22.14 uur.(19)
In 1895 werd er te Turnhout weer een festival georganiseerd. De harmonie L'Echo des Montagnes hield er een medaille aan over.(20)

  

Herinneringspenning ontvangen door l'Echo des Montagnes bij de festiviteiten tijdens de opening van 
het nieuwe station te Turnhout, 1896. Coll. l'Echo des Montagnes Tilburg.

1898! Overal, vooral in de Kempen werd het feit herdacht dat een eeuw geleden het verzet tegen de Franse bezetter losbarstte in Klein-Brabant en zich als een lopend vuurtje over het land, vooral in de Kempen, verspreidde. Deze ongelijke strijd eindigde met de nederlaag van de dappere Boeren. Turnhout bleef niet achterwege om de Brigands te herdenken, zoals in vele andere plaatsen geschiedde.
Het kon niet anders: op 28 augustus konden de bewoners nog maar eens genieten van een festival. Op de kiosk van de Otterstraat bracht - wie kan eraan twijfelen - de Liedertafel Oefening geeft Kracht haar gezangen ten gehore.(21)


Volksbond en Gildenbond

Op het einde van de 19e eeuw bleek zeer duidelijk dat de maatschappij een evolutie doormaakte. Het was niet alleen in de middens van de burgerij dat naar toenadering werd gezocht met gelijkwaardige groepen van de andere zijde van de grens. Ook de arbeiders voelden de noodzakelijkheid om nauwe contacten onder elkaar te leggen. Dit geschiedde om heel andere motieven dan bij de burgerij.
De Turnhoutse Volksbond beleefde op 1 mei 1898 de schoonste feestdag van het jaar toen de leden met koor en fanfare(22) een bezoek brachten aan de Katholieke Gildenbond te Tilburg. Voor deze laatste vereniging betekende dit bezoek de dé gebeurtenis in haar driejarig bestaan. In Tilburg werd naar aanleiding van de komst van de gasten van over de grens gewenst dat, naar het voorbeeld van Turnhout, de mensen zouden overtuigd worden van het nut van het katholiek verenigingsleven. Er werd de hoop uitgedrukt dat zij zich zouden aansluiten wanneer het Gildenhuis, waarvan enkele dagen voordien de eerste steen was gelegd, zou voltooid zijn. Wat stond er op die 1 mei 1898 op de agenda? Volgens oud Tilburgs gebruik maakten de muziekverenigingen een uitstapje naar de een of andere omliggende gemeente en zorgen zij ervoor tegen de namiddag terug in de stad te zijn. Deelnemers waren toen: de fanfares L'Echo des Montagnes en Excelsior alsmede de harmonie Orpheus.

Sedert enkele weken was het bezoek van de Turnhoutse Volksbond met harmonie en koor aangekondigd. Toen de trein te 10 uur het station binnenstoomde werd het gezelschap opgewacht door een talrijke menigte: het getal 3000 werd genoemd! Het Centraal Bestuur en de hoofdadviseur verwelkomden de gasten. E.H.J.A. Wolters(23), adviseur van de Tilburgse Gildenbond, wees op het verband tussen beide bonden, niet alleen door dezelfde taal, maar ook door hetzelfde geloof. De Turnhoutse Harmonie bedankte met de uitvoering van het Wilhelmus. De gasten togen vervolgens naar de bovenzaal van de heer Oppermans, op den Heuvel, waar de Gildenbond zijn vergaderingen hield. Het 'diner' werd daar opgediend. Na 12 uur stapten de Turnhoutenaren, voorafgegaan door de fanfare Excelsior en de meeste leden van de Tilburgse Bond naar de concertzaal van de Nieuwe Kon. Harmonie. Excelsior had vóór het vertrek de Brabançonne uitgevoerd. De optocht zelf gebeurde met ontplooide banieren voerende in top de Vlaamsche Leeuw en het borstbeeld van Leo XIII. In de Harmonie stond de sinds enkele weken opgerichte zangafdeling klaar om de bezoekers met enkele liederen te ontvangen. Het woord werd gevoerd door Fr. Teurlings, vice-president van de Bond. Het werd een opgewekte namiddag met muziek en zang. Turnhout werkte het volgende programma af:

1. Rosinetti. Valse. Martin.
2. Bouquet de mélodies, sur l'opéra Lucia. Donizetti
3. De Nacht. Koor. Paepen
4. Bouton de Rose. Mazurka. Leval
5. La Speranza. Fantaisie Caprice. Boscolli
6. De Dageraad. Koor. Weydt
7. Voix Roumaines. Valse de concert. Kessels.

Tijdens de pauze wees E.H. Wolters erop hoe beide bonden de encycliek Rerum Novarum tot grondslag hadden genomen. Tijdens het concert werden twee herinneringsmedailles uitgedeeld. Jos Metten, voorzitter van de zangafdeling Moed en Hoop betuigde hiervoor zijn dank. Een fraaie zilveren maatstok werd eveneens geschonken aan de directeur der tamboers, Fel. Berens en aan bestuurder Jos Hermans, die de leiding van de muziekkorpsen en zangafdeling waarnam. De heer Geerlings, lid van het Centraal Bestuur en voorzitter der typografen, bood aan voorzitter H. Proost een schone dirigeerstok aan. Het dankwoord werd door E.H. Dircx (Turnhout) uitgesproken. De feestzitting werd door de harmonie besloten met 'Wien Neerlands Bloed'. De regen verhinderde een lange wandeling door de straten van de stad. De optocht leidde naar de zaal van de Harmonie Orpheus op het Goirke. De gasten werden er toegesproken door E.H. van Son(24), adviseur van de Gildenbond. Omstreeks 16 uur werd de aftocht geblazen. Onder gezwaai van hoeden en zakdoeken en onder luid gejuich werden de bezoekers aan het station uitgeleide gedaan.

Op zondag 24 augustus 1904 beleefde Turnhout een internationaal festival van fanfares en zangmaatschappij des lands en van den vreemde. Aanleiding hiertoe waren de grote gezondheids- en verfraaiïngswerken die in de stad waren uitgevoerd, namelijk de riolen, de stoepen en de drinkwaterleiding. Een reglement van 9 artikelen werd opgesteld en aan belangstellende verenigingen opgezonden.(25) Uit Noord-Brabant verschenen talrijke deelnemers, maar niet uit Tilburg. Goirle daarentegen nam wel deel aan de festiviteiten. Op de kiosk van de Herentalsstraat voerde de fanfare Oefening en Uitspanning twee stukken uit: La Catalane van C. Petit en Le songe d'Amour van H. Kling. De zangers van Terra in Gaudium brachten Neerlands Mannenzang van De Vliegh en Tuf-tuf, galop van Ant. Aerts. Het koor werd met een premie van 25 fr. bedacht.(26)

Turners van De Spartanen uit Tilburg, begin deze eeuw. Coll. RHC Tilburg.

De Turnhoutse Volksbond hield op zondag 7 juli 1907 een jubelbetoging naar aanleiding van het 10-jarig bestaan der afdelingen Harmonie, Toneel en Koor. Te 9.45 uur begaven de leden van de Bond zich in optocht naar de Sint-Pieterskerk. Tijdens deze plechtige dienst werd de nieuwe vlag van de toneelafdeling gewijd. Na de kerkelijke plechtigheid begaven de Turnhoutse maatschappijen zich naar het station om de 'vreemde' bezoekers op te wachten. Toen de 'Hollandsche' trein binnenstoomde, hief de Harmonie van de Volksbond het Wien Neerlandsch Bloed ter verwelkoming aan. In stoet werd opgestapt naar het toenmalig lokaal van de Volksbond aan de Leopoldstraat. Wie kwam er uit Tilburg? Onder de deelnemers werden vermeld: De Spartanen (turnkring), afdeling van de Katholieke Gildenbond, droeg nr. 11 in de optocht en werd gevolgd door de afdelingen van het Centraal Bestuur, ook genoemd R.K. Volksbond Tilburg. Op de feestzitting werden de aanwezigen begroet door voorzitter Jos. Dieltjes, die zich in volgende bewoordingen uitliet: Ja, welgekomen in ons midden, zijt gij, geliefde Noorderbroeders, die van zoo verre zijt gekomen om onze feesten op te luisteren ... ja, na tien jaren van strijd en wederwaardigheden, is het voor ons een geluk ons feest te zien opluisteren door broeders, die, alhoewel gescheide, het toch met ons eens zijn van tale, eens van godsdienst en eens van strekking.(27) Het was een mooie dag!

Onder leiding van muziekbestuurder E. Veremans richtte de Katholieke Volksbond einde 1907 een concert in met de medewerking van twee Tilburgse kunstenaars. De eerste was Adriaan van Opstal, saxofoon-alto, solist van de Koninklijke Nederlandse Harmonie der firma Kessels(28) te Tilburg. Hij vertolkte Solo de Concert en Air varié van Bellant. De tweede solist was P. van Abeele, onderbestuurder van de Koninklijke Nederlandse Harmonie der hogergenoemde firma. Deze klarinettist bracht twee stukken van Bassi: Furitani en Rigoletto, een stuk waarmee hij bekroond was geweest in Duitsland, Holland en België.(29)


Tentoonstellingen

In 1909 werd het Turnhouts leven gedomineerd door de grote arrondissementele tentoonstelling die gedurende weken een massa volk lokte. Op allerlei gebied had men zich ingespannen om bezoekers aan te trekken. Op zondag 19 september stond een groot festival geprogrammeerd. De Liedertafel van Tilburg behoorde tot de deelnemende gezelschappen; ze kreeg een premie van 25 fr.(30) Ongeveer 300 reizigers waren te 14.30 uur met een extra-tram vanuit Tilburg vertrokken. Op de tentoonstelling konden de aanwezigen het optreden van de Liedertafel Souvenir des Montagnards en de Harmonie Tilburgsche Kapelle toejuichen. De talrijke deelnemers waren te danken aan de heer Jan Brouwer uit Tilburg die zich hiervoor bijzonder had ingespannen. Het verslag in het weekblad besloot met volgende woorden: Moge de goede verstandhouding tusschen Turnhout en Tilburg blijven bestaan. Dan is dit een stille hulde voor den bovengenoemden heer Brouwers, die beide steden in vriendschap verbond.(31)

Turnhout kende verschillende maatschappijen die zich beijverden om de nood van de vele schamele armen te lenigen. Het kwam erop aan voldoende geldmiddelen in te zamelen. Eén van deze liefdadige verenigingen was de Armbus in de Spiegel.(32) Begin april 1909 werd er een concertavond gegeven met de medewerking van de Koninklijke Nederlandse Fabriek van Muziekinstrumenten van Tilburg. Deze werd alle lof toegezwaaid. Het optreden van de harmonie bewees, volgens de pers, op doorslaande wijze dat zij de beste en de prachtigste instrumenten voortbracht welke men kon wensen of verlangen. Jaarlijks kwam Mr. Kessels belangeloos optreden voor de armen. De uitvoeringen waren opgedreven tot een volmaaktheid die ieders geestdrift en bewondering opwekte. Het concert in de bomvolle zaal van De Spiegel bracht niet minder dan 1600 fr. op. De avond was nochtans niet zonder hindernissen verlopen. Tijdens het eerste gedeelte werkte de elektrische stroom in de zaal niet. De verslaggever merkte schamper op: in welke duisternis zou Turnhout niet gedompeld worden indien op de een of andere avond er een storing zou zijn in de electrische centrale die licht zou moeten geven aan de straten en huizen. Gelukkig brachten de acetyleen-lantaarnen van de pompiers op die avond de redding. Onder de leiding van dirigent Kessels werden ten gehore gebracht: Mignon van Ambroise Thomas, Cavaleria rusticani van Mascagni en Les Pêcheurs de St. Jean van Widor. Afwisseling werd er gebracht door de pianist Gustaaf van Belle uit Gent. Hij werd bestempeld als de beste uitvoerder die men in Turnhout had gehoord. Naast hem trad ook een Turnhoutenaar op: de selfmade pianist Henri Rutten.
Mejuffer Bertha Kessels, dochter van de dirigent, verving in laatste instantie een gecontracteerde zangeres. Over haar optreden luidde de kritiek: met moed en volharding belooft zij een celliste van eerste gehalte te worden.

Internationale tentoonstelling in Tilburg, 1913. Coll. RHC Tilburg.

Tilburg organiseerde in 1913 een internationale tentoonstelling. Zoals vier jaar eerder te Turnhout, werd ook hier dagenlang een uitvoerig programma afgewerkt.(33) Op zondag 29 juni was het de beurt aan Turnhout om op te treden. Van 10.30 tot 12.00 uur werd een matinée gehouden door de tentoonstellingskapel 'Prins Hendrik' onder de leiding van directeur Max van Buren. W. Robert jr. dirigeerde van 12.00 tot 13.30 uur de Souvenir des Montagnards. En de Turnhoutenaren? Zij kregen een zwaar programma af te handelen. Reeds te 7 uur werd bijeengekomen in het lokaal van de Volksbond en om 7.30 uur vertrok een speciale tram. De prijs voor een reiskaartje bedroeg 2,25 fr.! De tramreizigers stapten te 9 uur af op het Heuvelplein. Zonder muzikale begeleiding begaven de bezoekers zich naar de 'Looiersbeurs' (Oppermans) op hetzelfde plein. Vergezeld door de leden van de Gildenbond met voorzitter J. van Rijzewijk en secretaris F. van de Zande werd onder het weerklinken van vrolijke muziek een uitstap in de stad gemaakt.

Na het middagmaal te 12 uur in de 'Looiersbeurs' werd een uur later een bezoek aan de tentoonstelling gebracht. De Volksbond van Tilburg had op 21 juni een vijftigtal toegangskaarten voor bestuur en werkende leden bezorgd aan de voorzitter van de Bond, J. Peeters. De gasten uit Turnhout werden te 17 uur terugverwacht in het 'Looiershuis' om zich van daar met hun instrumenten naar het tentoonstellingsterrein te begeven voor hun concert.
De Harmonie werd aangekondigd met de vermelding dat zij te Brussel de eerste prijs had weggekaapt in de Internationale wedstrijd die in 1909 door de kring Meyerbeer was uitgeschreven geworden. Onder leiding van Em. Veremans begonnen de Turnhoutse muzikanten het volgende programma uit te voeren:

- Wien Neerlands bloed
- Fraternité Marche J. Heijmons
- Overture L'Union fait la Force Canivez
- Adrieux! Caprice Mazurka Montagne
- Terugkomst der Jacht Imitation G. Masure
- Grande Fantaisie sur les Saltimbanques non édité p. Dubois
- Marche Triomphale Fuzini
- L'Andalouse en Chine More de Concert Meuraij
- La Mascotta Fantaisie Audron
- Rolouberthise Valse lente M.J.H. Kessels
- Lohengrin Entr'acte et Choeur des Tionarilles R. Wagner.

In de Bloemenstad van de tentoonstelling speelde van 18 tot 20.30 uur de Tentoonstellingskapel. Op het sportterrein werd ondertussen te 18.30 uur de grootste sensatie van de wereld gebracht: de opstijging van Fraulein Margarethe Baumgart Luftschifferin uit Frankfurt a/M. in haar ballon (2300 m3), en die zonder gordel aan een trapeze hing. De dag werd te 21.30 uur besloten met een schitterend vuurwerk geleverd door de Nederlandsche Pyrotechnische fabriek van Utrecht. De Turnhoutse bezoekers hadden een zware en vermoeiende dag achter de rug. Het was 23 uur toen zij met de tram aan het Heuvelplein de weg naar huis insloegen.


Wielrijdersverenigingen

De contacten Tilburg-Turnhout werden niet alleen op muzikaal gebied gelegd. In de tweede helft van de 19e eeuw kende de wereld talrijke nieuwigheden op sportief gebied. De fiets deed zijn verschijning. Gevolg? De burgers waren de eersten om ervan gebruik te maken: zij werden de wielertoeristen van de 19e eeuw. In groep verkenden zij hun omgeving voor hun plezier, terwijl andere er een beroep van maakten.
In mei 1895 werd in de schoot van de Echo de la Campine een afdeling voor wielrijders gesticht zoals in talrijke andere steden gebeurde aan weerszijden van de grens.(34) Turnhout zocht dadelijk contact met de zusterverenigingen. Deze samenkomsten waren immers geschikte gelegenheden om elkaar te bezoeken en de vriendschapsbanden aan te halen.

Op zondag 3 mei 1896 werd de Tilburgse wielerbaan onder grote belangstelling ingehuldigd. Niet minder dan 700 man woonden de plechtigheid bij. Tilburg was toen de enige baan in Noord-Brabant.(35) Enkele leden van de Turnhoutse Echo-Velo reden op zondag 2 augustus 1896 naar Tilburg om er de wielerwedstrijden bij te wonen. De secretaris van de Tilburgse Velox, Hubert van den Muizenberg, vergezelde hen 's morgens naar de houten baan. Tijdens de koersen in de namiddag werd er verbroederd met de vrienden van Tilburg en Eindhoven. Er stonden verschillende koersen op het programma: betwisting van 1 Engelse mijl (1609 m), 5000 m voor rijwielen met meervoudige afstand en een match over 50 km met gangmaking tussen Vrouwen (Amsterdam) en Sannes (Antwerpen).(36)

Echo Velo Turnhout omstreeks 1900. Coll. Stadsarchief Turnhout.

Echo Velo organiseerde een meer dan gewoon feest toen het nieuwe trosvaan - kostprijs: 220 fr. - ingehuldigd werd. Om meer luister aan deze plechtigheid bij te zetten werd de Meierijsche Wielrijderskring van Eindhoven met voorzitter Pypers uitgenodigd, terwijl Velox Tilburg met de voorzitter spontaan naar Turnhout kwam gereden. Het werd een mooie en welgevulde dag.(37) De bezoekers uit Tilburg werden opgewacht in het lokaal van Echo Velo waar ook de harmonie gevestigd was. Beide verenigingen stapten na de verwelkoming samen door de straten: de leden zetten hun wielen als in een trein van bloemen en sieraden vooruit. Langs de Gasthuisstraat begaf de stoet zich naar het einde van Otterstraat, waar de tram te 14.30 uur binnenliep. De Meierijsche Wielrijders werden hartelijk begroet: de voorzitter kreeg een bloemtuil aangeboden door de jongeheer Guill. Mesmaekers. In het Café des Arcades, lokaal van Echo Velo, sprak voorzitter L. Biermans zijn vreugde uit voor de komst van de gasten. Nadat Echo het 'Nederlandsch Volkslied' had laten weerklinken, dankte voorzitter Pypers voor de ontvangst en verontschuldigde zich voor het feit dat Eindhoven slechts met 20 in plaats van de aangekondigde 50 wielrijders was gekomen. Als bewijs van vriendschap hechtte hij een lauwerkrans aan het nieuwe vaandel. De secretaris van Velox Tilburg bekende dat, alhoewel niet uitgenodigd, zij gekomen waren om de band van broederschap tussen beide verenigingen nauwer toe te halen. Hij sprak de hoop uit de Turnhoutenaren in Tilburg eens te mogen begroeten. Omstreeks 17 uur werd het signaal gegeven aan de aanwezigen om op te stappen naar de hof van de Echo voor een concert onder leiding van Edmond Stroobant en voor het bloemenfeest ter gelegenheid van de inhuldiging van het trosvaan. Prijzen waren voorzien voor het versieren van de 'velos', namelijk voor de schoonste opgetooide wielen. Bovendien werden er nog echte wedstrijden betwist onder de leden: het kegelspel (concours d'adresse per velo), het cijfer 8 berijden (concours d'adresse), het wiel berijden (voor jonge wielrijderskinderen) en de ringsteking (5 ringen). Bij de uitreiking der prijzen werd het woord gevoerd door de voorzitter van Turnhout, gevolgd door de Brabançonne en de voorzitter van Eindhoven, besloten met het Nederlands Volkslied. Zoals het de traditie vereiste, werd deze feestelijke dag afgesloten met een danspartij in het zomerlokaal van de hof waarop, zo schreef de pers, de puikste families van Turnhout vertegenwoordigd waren.

Echo Velo stelde de uitstap naar Tilburg niet lang uit. Op 9 mei 1897 werd de uitnodiging beantwoord. Van de 35 deelnemers waren er 15 die met de fiets tot Baarle reden waar zij de andere, die de 'ijzerenweg' genomen hadden, opwachtten om samen verder te rijden. Een afvaardiging van Velox Tilburg kwam de Turnhoutenaren om 10.30 uur (Greenwich tijd) tegemoet in Riel. Echo Velo had een vroeger uur voorgesteld, maar hun wens kon niet vervuld worden: er moest rekening gehouden worden met de late mis in de R.K. kerk. Voor het eerst droegen de Turnhoutenaren een modelhoed: een lichte fijne strooien hoed met een wit-blauw lint (kostprijs: 4 fr.). Twintig leden van Velox verwelkomden de gasten: Van den Berg voerde het woord en Jos Bavelaar (Echo Velo) dankte. De Liedertafel had deze dag haar lokaal afgestaan aan de 'cyclisten'. De heer Majoie bracht een heildronk uit en dankte nogmaals voor de ontvangst van 1896. De feestcommissie schonk een gouden gedenkpenning aan de Turnhoutse vereniging. De champagne werd geschonken en het welkomstlied aangeheven:

Secretaris Van den Muizenberg uitte op zijn beurt zijn dankbaarheid voor de ontvangst die Velox het vorige jaar had genoten. Hij bracht in herinnering de figuur van de overleden voorzitter van Echo, de heer Leonard Biermans, de vriend van alle sportbroeders.
Na het wederwoord van de voorzitter van Echo Velo werden Wien Neerlands bloed en de Brabançonne uitgevoerd. Pianomuziek, toasten en drinken volgden elkaar op. Het eetmaal werd gebruikt op de wielerbaan nadat eerst een 'portret' van alle 'cyclisten' was genomen. Op de wielerbaan genoten de gasten en andere aanwezigen van de koersen, die van 14.30 uur af zowel door liefhebbers als door 'professionels' werden betwist. De Turnhoutenaren konden tevreden huiswaarts keren, de ene met de fiets, de andere met de spoorweg.(38)

Op zondag 28 juli 1898 werd te Turnhout een groot wielerfeest gehouden, Echo Velo nodigde hierop de vrienden van Velox Tilburg en van de Nijmeegsche Wielerclub uit. Tilburg deelde met brief van 21 juli mee dat de leden omstreeks 10 uur na de aankomst van de Nijmeegsche Wielerclub, naar Turnhout zouden afreizen en daar ongeveer een uur later zouden toekomen. Na hun aankomst zouden zij eerst het middagmaal gebruiken om op deze wijze de ganse dag tijd te hebben. Het programma van de dag was goed gevuld. De leden van Echo waren verzocht te 14 uur in het lokaal samen te komen. Na het trosvaan bij de voorzitter afgehaald te hebben, werd in stoet opgetrokken om de 'Hollandsche' sportbroeders te ontvangen. Tijdens de feestzitting richtte voorzitter Jos. Bavelaar de wekomstgroet tot de aanwezigen, waarop secretaris Majoie - de voorzitter had moeten belet geven - antwoordde. Een prachtig diploma, getekend door Em. Spruyt, werd aan de gasten overhandigd. Het woord werd nog genomen door Van den Muizenberg en Brechpot van Tilburg alsmede door Th. Blom van Nijmegen.
Em. Kanters vertolkte het speciaal voor die dag geschreven welkomstgedicht (4 strofen). 

Na de feestzitting werd een optocht door de voornaamste straten gehouden. In de zomerhof van Echo was een bloemenfeest gepland: wie toont de schoonst versierde wielen? De wedstrijden voor de wielrenners namen te 17 uur een aanvang. Het waren:
1. hindernissenwedstrijden (boven de 16 jaar);
2. crocketspel voor jonge wielrijders, kinderen der leden van de Echo de la Campine;
3. flessenrijden voor wielrijders boven de 16 jaar;
4. behendigheidswedstrijden.
Fotograaf Leflot maakte het portret van de aanwezige 'cyclisten' (verkrijgbaar à 1,50 fr.). Deze dag werd, zoals naar gewoonte, besloten met een dansfeest.(39)

Er waren nog andere contacten! De studenten van het College der Jezuïeten van Turnhout brachten op 7 juli 1896 een bezoek aan Tilburg. Met een bijzondere trein verschenen zij te 9 uur ter bestemming. Vergezeld door hun fanfare stapten ze met 350 man op naar de zaal van de Nieuwe Koninklijke Harmonie. Er werden verschillende instellingen bezocht en aubades gebracht aan voorname inwoners, zoals de voorzitter van de Nieuwe Koninklijke Harmonie en de directeur van de Liedertafel Souvenir des Montagnards. De correspondent uit Tilburg besloot zijn bijdrage: Niettegenstaande de vroolijke studenten den geheelen dag geen zonnetje te zien kregen, hopen wij toch dat zij aangename herinneringen uit onze stad zullen meedragen en wenschen hen bij een nieuw bezoek beter weer toe.(40)

Vooraleer te eindigen mag er ook verwezen worden naar de contacten op sportief gebied. Denken we slechts aan de voetbaltoernooien die vooral in de jaren vóór het uitbreken van de eerste wereldoorlog werden georganiseerd voor ploegen van weerszijden de grens.
Tilburg en Turnhout bleven na 1830 met elkaar verbonden, maar die band werd losser. Is het geen tijd en plicht dat beide steden in het Nieuwe Europa elkaar een stevige hand zouden reiken om hun man te staan?

Noten

(1) E. van Autenboer, 'Muzikale verbroedering Breda-Turnhout (1868-1869)', Taxandria, N.R. LIX (1987), 156-166.In onze bijdrage beperken wij ons tot de contacten zoals wij die vooral uit de pers hebben leren kennen. Een doorgevoerd onderzoek zal ongetwijfeld nog meer gegevens aan het licht brengen.
(2) De Harmonie van Turnhout werd in 1806 opgericht en in 1873 ontbonden: ze werd toen overgenomen door de Echo de la Campine. 
E. van Autenboer, 'Een greep uit de rijke oogst Turnhoutse verenigingen (1800-1945)', in: H. de Kok en E. van Autenboer, red., Groei van een stad (Turnhout, 1985) 541 en 542.
(3) De Kempenaar, 1859, nr. 27 (2 juli).
(4) De Kempenaar, 1862, nr. 24 (14 juni). Niet-leden moesten 1 fr. toegang per persoon betalen. Leden van de Harmonie en de Handboog waren hiertoe niet verplicht: zij konden vrij intekenen. De lijst van de inschrijvers, hun handtekening en het bedrag is bewaard gebleven. Stadsarchief Turnhout (SAT), Doos Feestelijkheden, 1862-1929.
(5) De Kempenaar, 1862, nr. 36 (13 september).
(6) De Harmonie smolt in 1863 samen met de Harmonie Ste Cécile onder de benaming Vereenigde Harmonies en Société lyrique. In 1865 werd de oude naam Harmonie van Turnhout terug in gebruik genomen; Van Autenboer, 'Een greep ...', 542.
(7) De Kempenaar, 1863, nr. 25 (20 juni); nr. 27 (4 juli).
(8) H.J. Zomerdijk, Het muziekleven in Noord-Brabant 1850-1914, Bijdr. tot de geschiedenis van het Zuiden van Nederland, LV, (Tilburg, 1982) 116.
(9) De Kempenaar, 1868, nr. 23 (6 juni). nr. 24 (13 juni); Zomerdijk, Het muziekleven, 116.
(10) In 1850 kreeg de Nieuwe Harmonie een nieuwe naam: Nieuwe Koninklijke Harmonie. J.N.M. van der Marck, Gedenkboek der Nieuwe Kon. Harmonie 1843-1918, (Tilburg, z.j.) 15.
(11) De Kempenaar, 1868, nr. 21 (23 mei).
(12) SAT, Bundel Feesten, 1862-1929: Programma van het Festival.
(13) Aankondigingsblad, 1889, nr. 29 (20 juli).
(14) SAT, Bundel Openbare Feestelijkheden, 1886-1896.
(15) Hendrik Cartol was de eerste directeur van de stedelijke muziekschool (van 2 december 1868 tot mei 1872). E. van Autenboer, 'Muziek en muzikanten', in: H. de Kok en E. van Autenboer, red., Groei van een stad (Turnhout, 1985) 460.
(16) De Liedertafel Souvenir des Montagnards, gesticht in 1845, werkte samen met de Nieuwe Kon. Harmonie. Op 1 september 1885 werd het 40-jarig bestaan gevierd samen met zilveren jubileum van Leo Swagemakers als dirigent. Op 2 september 1879 werd Eduard Janssens gehuldigd omdat hij 25 jaar president was: een eigen nieuw gebouw met concertzaal was op 30 juli 1878 geopend. Zomerdijk, Het muziekleven, 250, 251 en 258.
(17) Over Jacques Krever (1824-1891): Zomerdijk, Het muziekleven, 118-119.
(18) Van Autenboer, 'Muziek en muzikanten', 461.
(19) De Harmonie L'Echo des Montagnes vierde in 1928 haar 60-jarig bestaan en in 1947 haar 80-jarig bestaan. De fanfare werd in 1906 omgevormd tot harmonie; Officiële Feestgids van het groot Internationaal Muziek-concours ter viering van het 60-jarig bestaan der Koninklijk erkende Vereeniging Harmonie 'L'Echo des Montagnes' te Tilburg, 27-28 mei (1e en 2e Pinksterdag) en Zondag 3 juni 1928, 47-51. Feestgids bij gelegenheid van het 80-jarig bestaan der Koninklijk erkende vereeniging Harmonie 'L'Echo des Montagnes', Tilburg, 6 juli 1947, 37. De liedertafel Souvenir des Montagnards ontstond in 1845 naar het voorbeeld van de Pyreneese Bergzangers of Montagnards, gesticht in 1832, die sinds 1840 talrijke malen met sukses in Brabant optraden; H.J. Zomerdijk, Het Muziekleven in Noord-Brabant 1770-1850,Bijdr. tot de Gesch. van het Zuiden van Nederland, LI, (Tilburg, 1981) 247 en 249.
(20) Feestgids ... 1947, 37.
(21) Aankondigingsblad, 1898, nr. 32 (13 augustus).
(22) SAT, Reg. Kath. Volksbond, II. De Kempenaar,1898, nr. 18 (7 mei).
(23) J.A. Wolters, kapelaan van de parochie 't Heike, werd einde september 1895 benoemd tot geestelijk adviseur van de pas opgerichte Gildenbond en was een van de eerste geestelijke adviseurs van het bisdom. A.A.J. Thelen, Lambert Poell (1872-1937), Bijdr. tot de gesch. van het Zuiden van Nederland, LXXXII, (Tilburg, 1990) 48; In de literatuur wordt 2 februari 1896 als oprichtingsdatum opgegeven. Thelen, Lambert Poell, 48 n. 44.
(24) C.A.A. van Son was kapelaan van de parochie Heuvel; Thelen, Lambert Poell, 54 en 75.
(25) SAT, Kath. Volksbond, reg. 1900-1906: reglement en programma.
(26) Aankondigingsblad, 1904, nr. 38 (3 september).
(27) SAT, Kath. Volksbond, reg. 1907-1909. De Kempenaar, 1907, nr. 28 (14 juli). 
(28) Mathias J.H. Kessels ( o Heerlen 1.03.1858 - + Tilburg 21.12.1932), dirigent, componist en instrumentenbouwer. Hij richtte in 1880 een fabriek voor muziekinstrumenten op. A. Corbet, W. Paap en J. Robyns, red., Algemene Muziekencyclopedie, IV, (Antwerpen-Amsterdam, 1960) 43. Zomerdijk, Het muziekleven, 1850-1914, 183 en 185.
(29) SAT, Kath. Volksbond, reg. 1907-1909. De Kempenaar, 1907, nr. 48 (30 november).
(30) De Kempenaar, 1909, nr. 38 (18 september).
(31) De Kempenaar, 1909, nr. 39 (25 september).
(32) Van Autenboer, 'Een greep ...', 539. Deze vereniging werd in 1874 in het leven geroepen om door allerlei initiatieven gelden te verzamelen om de arme mensen te kunnen helpen.
(33) SAT, Kath. Volksbond, reg. 1910-1917. De Kempenaar, 1913, nr. 27 (5 juli).
(34) Van Autenboer, 'Een greep ...', 541. SAT, Echo Velo, reg. 1895-1924, ad. 1922
(35) De Kempenaar, 1896, nr. 19 (9 mei).
(36) De Waarheid, 1896 (1ste jrg.), nr. 34 (8 augustus). De uitslagen van de internationale wedstrijden van zondag 7 juni werden gepubliceerd in: De Waarheid, 1896, nr. 26 (13 juni).
(37) SAT, Echo Velo, reg. 1895-1924, ad 1922.. De Waarheid, 1896, nr. 26 (13 juni). Aankondigingsblad, 1896, nr. 27 (20 juni: aankondiging; nr. 28 (27 juni): verslag; nr. 26 (27 juni). Het vaan, een fijn zijden doek met gouden franjes, mat 0,60 m. in het vierkant. Voor de beschrijving, zie: De Waarheid, 1896, nr. 28 (27 juni).
(38) SAT, Echo Velo, reg. 1895-1924. De Waarheid, 1897, nr. 18 (1 mei); nr. 19 (8 mei); nr. 20 (15 mei).
(39) SAT, Echo Velo, reg. 1895-1924. De Waarheid, 1898, nr. 29 (29 juli); nr. 30 (30 juli).
(40) De Kempenaar, 1896, nr. 28 (11 juli).