Zoeken op deze site:

		11. Onbekende foto Vincent van Gogh in bezit van Tilburgs beeldend kunstenaar

Titel:	Onbekende foto Vincent van Gogh in bezit van Tilburgs beeldend kunstenaar *
Ondertitel:
Auteur:	Ronald Peeters
Jaargang:	VIII (1990) Tilburg, tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur N.B. Herdrukt in maart 2003, Vincent van Gogh in Tilburg (1866-1868), p. 28-30
Nummer:	2
Pagina’ s:	55-58

In 1964 kreeg de Tilburgse beeldend kunstenaar Richard van Dijk een tot nu toe onbekende originele foto van Vincent van Gogh cadeau van mevrouw C.F. Witsen-van den Broek, kleindochter van de Haagse-schoolschilder Anton Mauve.
Toen Van Gogh besloot om schilder te worden, wendde bij zich tot de in Den Haag wonende Mauve, die met zijn nicht Jet Carbentus getrouwd was. Dat was in 1881.
Van 30 juli 1869 tot mei 1873 verbleef bij ook al in Den Haag; hij werkte toen als jongste bediende in de kunsthandel Goupil & Cie.

De foto is bij De Lavieter & Co. in Den Haag gemaakt en komt uit het familiealbum van Mauve. Een nagenoeg identieke foto bevindt zich in de collectie van het Rijksmuseum Vincent van Gogh te Amsterdam, doch wordt daar toegeschreven aan Cor, de jongste broer van Vincent. Enkele deskundigen hebben zich over de foto gebogen. Is het Cor of toch Vincent?

Herkomst foto

Richard van Dijk leerde in de jaren zestig mevrouw C.F. Witsen-van den Broek kennen, die zeer geïnteresseerd was in de kunst en een bewonderaarster van Van Dijk. Wat ‘begaafden’ tot kunstenaar maakt, is het werken met een niet aflatende ijver, zo schreef zij hem eens.
Deze mevrouw Witsen was de in Laren geboren en in Aerdenhout woonachtige Catharina (‘Tine’) Francisca van den Broek (1901-1989). Zij trouwde in 1925 met Erik Witsen (geb. 1896), zoon van de kunstschilder, etser en amateur-fotograaf Willem Witsen (1860-1923) en Elizabeth van Vloten (1862-1946). Zij was een dochter van Antonius Johannes van den Broek en Elisabeth Margaretha Mauve, en kleindochter van de beroemde Haagse-schoolschilder Anton Mauve (1838-1888) en Ariëtte (‘Jet’) Sophia Jeanette Carbentus. Deze Jet Carbentus was een nicht van Vincent van Gogh.(1) Anton Mauve leerde op het landgoed ‘Ewijckshoeve’ in Baarn de jonge schilder Willem Witsen kennen.

In 1964 kreeg Van Dijk van mevrouw Witsen﷓van den Broek twee foto’s: de vermeende Van Gogh-foto en een foto van Anton Mauve, gemaakt door de fotograaf A. Greiner te Amsterdam. Beide foto’s waren afkomstig uit het familiealbum Mauve. Ze herinnerde zich nog dat in dat album ook een foto zat van de kunstschilder Willem Maris, waarmee Mauve bevriend was.

Mauve

Vincent gaat eind 1881 op 28-jarige leeftijd voor ongeveer drie weken bij zijn aangetrouwde neef Anton Mauve in diens Haagse atelier werken. Via hem komt hij in contact met het werk van onder anderen Jaap en Matthijs Maris, J.H. Weissenbruch, H.W. Mesdag, G.H. Breitner en Jozef Israëls.(2) Mauve geeft Vincent enkele maanden schilderles. Zijn invloed op Vincent was groter dan doorgaans wordt aangenomen. Thema’s als spitters, aardappeleters en houtverkopers heeft hij van Mauve overgenomen.(3) Door zijn relatie met Sien Hoornik komt Vincent in conflict met Mauve en Tersteeg, zijn vroegere chef bij Goupil. De relatie met Sien wordt verbroken en hij vertrekt in september 1883 naar Drenthe, waar ook Mauve heeft gewerkt. Toen Anton Mauve op 5 februari 1888 op nog geen vijftigjarige leeftijd plotseling te Arnhem overleed, droeg Vincent in Arles zijn Souvenir de Mauve, roze bloeiende perzikbomen, aan hem op.(4)

Anton Mauve (1838-1888). Authentieke foto in het 
bezit van Richard van Dijk (reproductie Cees van Loon).


Bij een van de bezoeken aan mevrouw Witsen vertelde zij aan Richard van Dijk: Bij ons thuis hing rond de Eerste Wereldoorlog een schilderij aan de muur van Vincent van Gogh, voorstellende een bloeiende boom met daaronder de tekst ‘Souvenir de Mauve, Vincent’. Dit schilderij vonden wij als kinderen zo lelijk, dat wij regelmatig verf eraf krabden. In 1918 is het schilderij in het Rijksmuseum Kröller-Müller te Otterlo terechtgekomen.

Datering

Een hulpmiddel bij de identificatie van de afgebeelde persoon is de datering van de foto. Nadere gegevens omtrent de fotograaf zouden hier uitkomst kunnen bieden. De foto is een zogenaamd visitekaartportret, een contactafdruk van het negatief dat op een kartonnetje van ca. 6 bij 8,5 cm werd geplakt. Zo’n foto kon in een album met passepartout-vensters worden opgeborgen. Op het kartonnetje staat de naam van de fotograaf. In dit geval biedt de naam van de fotograaf, De Lavieter & Co. La Haye, en enkele toevoegingen op de achterzijde van het kartonnetje enig houvast. De achterzijde bevat de tekst: De Lavieter & Co. Photographes de s.m. le roi et son altesse royale le prince Alexandre des Pays-Bas. La Haye. Er staan ook drie koninklijke wapens bij afgebeeld. De Lavieter was volgens het opschrift dus hofleverancier van koning Willem III (1817-1890) en van diens zoon prins Alexander (1851-1884). Hun respectieve wapens staan boven en linksonder. Rechtsonder staat het wapen van koningin Sophie (1818-1877), de eerste vrouw van Willem III, afgebeeld. Kennelijk was De Lavieter ook hofleverancier van de koningin. Volgens Ingeborg Leijerzapf werd Johannes Lodewijk de Lavieter in 1877 hoffotograaf en had hij van 1870-1910 in de Willemstraat 2a te Den Haag een compagnon, F.J. Cuissinier genaamd.(5) Het is echter niet waarschijnlijk dat het hofleverancierschap van drie personen in één jaar zou zijn verleend. Van der Krogt noemt alleen het hofleverancierschap van prins Alexander en koningin Sophie, beeldt een variant van de achterzijde van een visitekaartportret af, maar dateert niets.(6) Al deze zaken leiden niet tot een juiste datering. 

  

Voor- en achterzijde van een bijzondere foto. Richard van Dijk over dit portret: ‘Voorlopig ben ik als enige 
particulier in het bezit van een echte foto van Vincent, en die ligt veilig opgeborgen in de kluis bij de bank’ 
(reproductie Cees van Loon).

Bedrukte kartonnetjes werden lang door de fotograaf gebruikt. Het is bekend dat van een en hetzelfde negatief afdrukken zijn gemaakt die op verschillende kartonnetjes zijn geplakt. Opmerkelijk bij De Lavieter is bijvoorbeeld dat vele Tilburgers door hem zijn gefotografeerd, maar dat het kartonnetje alleen zijn Haagse adres vermeldt. Voorbeelden hiervan bevinden zich in de collectie van het Gemeentearchief Tilburg. Vanaf 1884 heeft hij namelijk in Tilburg een dependance gehad, die in 1890 door zijn leerling de fotograaf H. van der Schoot werd overgenomen.(7) Het bedrukte kaartje behoeft niet alles over de ouderdom of herkomst van de foto te zeggen.
Hoe oud is de afgebeelde persoon? Toen Vincent van Gogh voor de eerste keer in Den Haag verbleef, van 30 juli 1869 tot mei 1873, was hij tussen de 16 en 20 jaar oud. Zijn tweede verblijf was van 1881﷓1883; hij was toen tussen de 28 en 30 jaar oud. De foto is duidelijk van een tiener of jong volwassene. Een datering begin jaren zeventig van de negentiende eeuw is een reële mogelijkheid.

Foto’s van Vincent

Van Vincent van Gogh zijn officieel drie foto’s bekend. Op een daarvan is hij vaag op de rug te zien, in gesprek met collega-schilder Bernard. De andere twee foto’s zijn van Vincent op respectievelijk dertien- en achttienjarige leeftijd. Zij bevinden zich in het Rijksmuseum Vincent van Gogh te Amsterdam. Een vierde foto wordt nagenoeg nooit afgebeeld en is vrij onbekend. Het is de groepsfoto van leerlingen en docenten van de Rijks-hbs in Tilburg waarop de toen dertien- of veertienjarige Vincent staat afgebeeld, op de voorste rij zittende, derde van rechts. Deze foto bevindt zich in het archief van de Rijksscholengemeenschap ‘Koning Willem II’ te Tilburg. 

  

Vincent van Gogh, uitvergroot uit de schoolfoto  (coll. Willem II College, Tilburg).

Van Dijk zou dus in het gelukkige bezit kunnen zijn van de vijfde foto. Voor hem telt er een in het rijtje niet mee: ‘Die ene met die dikke kop en brede schouders heeft duidelijk een ander model hoofd. Let maar eens op de lippen, kin en neus. Maar bovendien, en ik snap niet dat dat niemand ooit is opgevallen, heeft hij duidelijk donkere ogen. Wij weten natuurlijk allemaal dat Vincent heel helder blauwe ogen had, en degene die daar niet van overtuigd is, heeft dit jaar voldoende mogelijkheden om dat eens te gaan bekijken op een van de vele zelfportretten tijdens de exposities.’ Overigens had ook zijn broer die helderblauwe ogen.

Deskundigen van het Rijksmuseum Vincent van Gogh houden er verschillende meningen op na. In 1971 wilde directeur E. Meijer van dat museum de foto’s van Vincent van Gogh en Anton Mauve, die in het bezit waren van Richard van Dijk, wel kopen. Op een bod van duizend gulden ging van Dijk niet in. Momenteel beweert hetzelfde museum, bij monde van mevrouw F. Pabst, hoofd onderzoek en documentatie, dat het de broer van Vincent betreft. Zij baseert deze veronderstelling op het feit dat in de collectie van het museum een nagenoeg identieke foto berust met een later door een nazaat van Van Goghs eronder geschreven naam ‘Cor’, de veertien jaar jongere broer van Vincent.(8) Als het Cor moet zijn, dan dateert de foto van omstreeks 1885. Maar waarom zou Cor zich in Den Haag laten fotograferen; een plaats waar hij misschien nooit is geweest? Desondanks blijft er bij nadere beschouwing bij Pabst twijfel bestaan.

Vooralsnog is geen honderd procent zekerheid te krijgen of de foto van Vincent van Gogh is. Aannemelijk is het echter wel. De herkomst is onverdacht en zeer authentiek, de opname van de foto is in de jaren zeventig van de negentiende eeuw te plaatsen en een Van Gogh is het in ieder geval zeker!


Noten

(1) Nederland’s Patriciaat, 44e jrg., ‘s-Gravenhage, 1958, p. 361-363; Pieter A. Scheen, Lexicon Nederlandse kunstenaars 1750-1880, ‘s-Gravenhage, 1981, p. 338-339 en 589-590; Ingeborg Th. Leijerzapf, Fotografie in Nederland 1839-1920, ‘s-Gravenhage, 1978, p. 108.
(2) E. van Uitert, Van Gogh in Brabant, Schilderijen en tekeningen uit Etten en Nuenen, Zwolle, 1987, p. 84 en 128.
(3) Dr. Jos de Gruyter, De Haagse School deel 2, Amsterdam, 1972, p. 66-70.
(4) Jan Hulsker, Van Gogh en zijn weg. Het complete werk, Amsterdam, 1977, p. 310-313 (Hulsker nr. 1379; De la Faille nr. 1196); Catalogus van 272 werken van Vincent van Gogh behorende tot de verzameling van het Rijksmuseum Kröller-Müller, Otterlo, 19688, p. 40-41; Vincent schrijft erover in zijn brieven nrs. 467 en 472.
(5) Leijerzapf, a.w. p. 100.
(6) M. R. van der Krogt, Hofleveranciers in Nederland, Amsterdam/Dieren, 1985, p. 27, 29 en 76.
(7) Ronald Peeters, Tilburg in beeld 1865-1945, Tilburg, 1979, p. 10; Tilburgsche Courant van 27 februari 1890; Gemeentearchief Tilburg, bevolkingsregisters 1880/1890 deel 17 fol. 46 en 1890/1900 deel 26 fol. 265.
(8) Afgebeeld in: Jan Meyers, De jonge Vincent, Amsterdam, 1989, foto 23. Vergelijk ook de foto van Theo van Gogh, nr. 19; Foto’s van Theo en Cor van Gogh zijn onder meer ook afgebeeld in E. van Uitert a.w. p. 79 en 84. Cor heeft donkere, Theo lichte ogen!

Aanvulling maart 2003: Deze foto (uit omstreeks 1878) wordt ook toegeschreven aan zijn broer Theo. Zie de website www.vangoghgallery.com  onder fotogalerij.

* Met speciale dank aan Richard van Dijk en Cees van Loon.