Zoeken op deze site:

		422. Tilburgse curiosa 1

Titel:	Tilburgse curiosa 1
Ondertitel:	Dominee G.D.J. Schotel (1807-1892). Een van de eerst gefotografeerde Tilburgers (1859)
Auteur:	Jan van Eijck *
Jaargang:	XI (1993) Tilburg, tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur
Nummer:	1
Pagina’ s:	21-22

Over dominee G.D.J. Schotel (1807-1892) is inmiddels voldoende bekend om hem evenwichtig te kunnen portretteren in een biografie. Die verscheen dan ook als een van de eerste 45 biografieën in de nieuwe reeks 'Brabantse biografieën'.(1) Dominee Schotel was dan wel geen Brabander van geboorte (noch van harte overigens!), hij woonde en werkte er wel liefst 27 jaar: in Lage Zwaluwe, in Chaam en in Tilburg. Bij de naspeuringen voor zijn biografie ontdekte ik een vrij oud portret van hem.


Schotel als schrijver

Dominee Schotel schreef een tiental boeken en verder erg veel artikelen, bijdragen en stukjes als (dagblad)-correspondent, onder andere voor de protestantse Bredase Courant. In een van zijn boeken, Een keizerlijk, stadhouderlijk en koninklijk bezoek in de O.L. Vrouwe-kerk te Dordrecht (Amsterdam, J.C. Loman jr., 1859), staat de toevoeging: Met platen en het portret van den schrijver. Het voorwoord schreef hij in Tilburg, mei 1859. Dominee Schotel woonde immers van 1846 tot 1862 in Tilburg, en wel in de Heuvelstraat, naast het huidige pand van Gimbrère.(2) Hij was in die tijd dominee aan het Hervormde Pauluskerkje in de Zomerstraat, hetzelfde kerkje dat er nu nog staat.
In het bedoelde boek beschrijft Schotel de Grote Kerk van Dordrecht ten tijde van Karel V (1540), van stadhouder Willem IV en van koning Willem III. Schotel zocht een vorm om de geschiedenis van de O.L. Vrouwekerk van zijn geboortestad te beschrijven en koppelde die voor de aardigheid aan deze drie 'koninklijke' bezoeken.

Het portret

Tegenover de titelpagina van het boek is het portret van de Tilburgse dominee afgedrukt. Dominee Schotel was in 1859, inmiddels 52 jaar oud, al dertien jaar in Tilburg woonachtig.
De fotografie was nog jong in 1859. Vanaf circa 1845-1850 kennen we in Nederland al wel wat fotografische produkten, zij het spaarzaam en vooral in de vorm van portret- of staatsiefoto's, en weinig topografische foto's. Stond de hele fotografie nog in de kinderschoenen, nog moeilijker was het om foto's af te drukken in meervoud, bijvoorbeeld in boeken, in tijdschriften of op platen. Vaak plakte men in de 19e eeuw nog losse foto's in boeken, als er foto's nodig waren! Maar speciaal voor dat doel ontwikkelde men al snel de fotolithografie. Het bedoelde portret van dominee Schotel is ook een fotolitho. Dat wil zeggen, eerst werd een foto gemaakt (F.A. Heyman, fec. n. Phot.) en vervolgens maakte men daarvan een steendruk of litho (Lith. v. Tresling & Co. Amst.). In welke plaats de fotograaf F.A. Heyman werkte, is mij onbekend, misschien ook wel in Amsterdam net als de lithograaf.

Dominee G.D.J. Schotel (1807-1892) in 1859.

Een ander voorbeeld van fotolitho's vond ik in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunst (NTvG) dat voor het eerst in 1860 gebruik maakte van lithografieën, vooral wanneer een houtgravure (xylografie) niet voldeed. De huislithografen van het NTvG waren A.J. Wendel en P.W.M. Trap, beiden uit Leiden. Fotolithografieën gebruikte het NTvG ook vanaf 1860.

Het portret van 1859 laat de nog redelijk jong ogende dominee Schotel zien in zijn Tilburgse tijd, met bril (want hij was erg bijziend), in een beschaafde en geleerde pose.
Uit alles wat ik van hem weet, blijkt dat hij een vriendelijke, welwillende en behulpzame man was, die voorstander was van vreedzame verhoudingen tussen katholieken en protestanten, die veel contacten zocht in de hogere en in de artistieke kringen, die met zijn tijd mee wilde gaan, en die ook erg veel in de boeken zat, lezend, schrijvend of corresponderend.
Dat alles kunnen we nu zien in één oogopslag!

Noten

(1) Drs. J.A.M. van Eijck, 'D.D.J. Schotel (1807-1892) predikant en schrijver', in: J. van Oudheusden e.a. red., Brabantse biografieën 1, Meppel (etc.), 1992, p. 150-153. 
(2) Zie: Ronald Peeters, Tilburg in beeld 1865-1945, Tilburg, 1979, p. 46 en Ronald Peeters, De Paap van Gramschap. Vier eeuwen schrijven en drukken in Tilburg, Tilburg, 1992, p. 141-142.


* Drs. J.A.M. van Eijck (1950) is werkzaam als schoolarts en hoofd Jeugdgezondheidszorg van de GGD Midden-Brabant te Tilburg. Hij is conservator van de medische collectie van museum 'De Doornboom' te Hilvarenbeek, en hij publiceerde o.m. over lokaal-historische onderwerpen (Alphen, Riel en Goirle).