Zoeken op deze site:

		470. Nieuwe straatnamen II

Titel:	Nieuwe straatnamen II
Ondertitel:
Auteur:	Ronald Peeters
Jaargang:	VIII (1990) Tilburg, tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur
Nummer:	4
Pagina’ s:	107-110

Dit is het tweede artikel in de serie "Nieuwe straatnamen" als vervolg op het in 1987 verschenen boek "De straten van Tilburg".(1) In 1989 en 1990 werden door het college van Burgemeester en Wethouders de 87e en 88e aanvulling van het straatnamenbesluit goedgekeurd.(2) Naast de wat algemene namen heeft de Straatnamencommissie aan het college ook enige namen geadviseerd die op de Tilburgse historie zijn terug te voeren. Voor de volledigheid zullen we de andere namen in het kort behandelen.

Verspreid over de stad

Bij de Gen. Smutslaan de Steve Bikohof (Zuidafrikaans anti-apartheidsstrijder). In de Reeshof: de Grijpskerkstraat, de Glimmenstraat, het Glimmenpad (plan Huibeven), de Bladelstraat en het Bladelpad (nabij sportpark Reeshof). In het uitbreidingsplan Magere Josje werden drie straten genoemd naar kerkleraren: de Isidorusstraat (Isidorus van Sevilla, ca. 560-636), de Anselmusstraat (Anselmus van Canterbury, 1033-1109) en de Hilariusstraat (Hilarius van Poitiers, ca. 315-367). In Tilburg-Noord een straat naar de Italiaanse componist en kapelmeester, Giovanni da Palestrina (ca. 1525-1594): de Palestrinastraat.

In de wijk Reeshof zijn in de delen de Gesworen Hoek en het Huibeven de straten genoemd naar Nederlandse steden beginnend met de letters D, G en H. In het nieuwe wijkje de Campenhoef zijn het straten genoemd naar steden die met de letter K beginnen: Kijkduinlaan, Katwoudestraat, Keizersveerlaan, Knegselstraat, Kalkwijkstraat, Kruiningenstraat, Kasterenlaan, Krommeniestraat, Kortgenestraat, Klinkenbergstraat, Kerschotenstraat, Keldonkstraat, Kinderdijkstraat, Koolwijkstraat, Kralingenstraat, Kalishoekstraat, Krabbendamstraat, Kollumstraat en het Klaaswaalpad.

Nabij de Bloemisterijstraat in het Groenewoud de straatnamen Stoeterijstraat en Sierteeltstraat. In het uitbreidingsplan Blaak III kregen enkele Zeeuwse wateren en wateren in het Waddengebied een straatnaam: Veerse Meer, Zwin, Sloe, Griend, Texelstroom en Lauwers.

Het nieuwe industrieterrein de Katsbogte (bij het Laar) kreeg straten genoemd naar feministes. Het zijn Joke Smitweg (Nederlandse, 1933-1981), Mina Krusemanweg (Nederlandse, 1839-1922), Aletta Jacobsweg (Nederlandse, 1854-1929), Clara Zetkinweg (Duitse, 1857-1933), Emma Goldmanweg (Russisch/Amerikaase anarchiste, 1869-1940), Ellen Pankhurststraat (Engelse suffragette, 1858-1928), Belle van Zuylenstraat (Frans-Zwitsers feministisch schrijfster van Nederlandse herkomst, 1740-1805), Rosa Castellanosstraat (Cubaanse slavin, strijdend tegen de Spanjaarden, 1868).
De omschrijving van de volgende straten is gewijzigd: Paleisring, Churchillplein, Van Grobbendonckstraat, Deeststraat, Deinumstraat, Geesterenstraat en Giekerkstraat.(3)

Heyhoefdreef en Campenhoefdreef

In het plan Huibeven ligt de Heyhoefdreef (lopende vanaf de rotonde Heereveldendreef - Huibevendreef zuidwestwaarts) en in het nieuwe plan Campenhoef ligt de Campenhoefdreef (lopende vanaf de rotonde Heyhoefdreef westwaarts, vervolgens zuidwaarts tot aan de Reeshofweg). Beide namen grijpen terug op de geschiedenis van de Reeshof, waarin zij gelegen zijn.

Fragment van de stadsplattegrond Tilburg (uitgave Falkland-Suurland, 21e druk, september 1990). 

In 1763 kocht Gijsbertus Steenbergensis, graaf van Hogendorp en vrijheer van Hofwegen, Tilburg en Goirle, voor ruim f 192 een stuk gemeijnt (gemeentegrond) van 253 lopensaten (dit is ongeveer 42 ha) groot, gelegen ten zuiden van de Heerevelden in het westen van Tilburg. In april 1763 sloot hij met Charles Reij de Carle, een gepensioneerd kapitein van het Staatse leger, een zogenaamd contract van compagnieschap "omme een groot gedeelte onbebouwde gronden te defricheeren en tot cultuure te brenge". Reij de Carle bouwde op de grond een groot buitenhuis. De vennootschap werd op 21 september 1767 beëindigd en Charles Reij kocht de gehele onderneming, inclusief de Heerevelden voor een bedrag van f 12.500. Het huis met erf heette aanvankelijk Campen Hoeve of Heihoef, maar werd nu Reijshof, een naam die ook op het gehele bezit betrekking had. Tussen 1813 en 1816 werd de Reijshof afgebroken. Het gebouw heeft gelegen ongeveer ten noorden van de huidige Reeshofdijk, tussen de Reeshofweg en de Heereveldendreef in. De cartograaf Hendrik Verhees vermeldt op zijn kaart van Tilburg en Goirle uit 1790: "Hey-hoef of Rijshof".(4)

Het landgoed 'De Rey's Hof' in 1787 geschilderd door J. Vrijmoet. Aanvankelijk heette dit Campen 
Hoeve of Heihoef, olieverf op doek (Coll. Dr. Francisco Tudela van Breugel Douglas, Lima, Peru).

Bijsterveldenlaan

De Bijsterveldenlaan ligt nabij het sportpark Reeshof, lopende vanaf de Moersedreef noordwestwaarts naar de sportvelden doodlopend.
De kaarten van de heerlijkheid Tilburg en Goirle van Diederik Zijnen uit 1760 en van Hendrik Verhees uit 1790 vermelden respectievelijk Byster Velde en Beystervelden voor een terrein broekland direct grenzend aan de oostkant van het riviertje De Donge en gelegen ten zuiden van de Heerevelden.(5) Bijster is het Middelnederlandse woord voor verwilderd, woest of onherbergzaam.(6)

Kasteleinslaan

De Kasteleinslaan loopt vanaf de Van Bylandtstraat westwaarts tot aan de IJskelderstraat. Een kastelein (van het Latijnse woord castellanus) is de oorspronkelijke benaming voor een ambtenaar die het beheer over een kasteel heeft, soms ook wel slotvoogd of rentmeester genoemd. Later kreeg dit woord meer de betekenis van pachter van een stadsherberg (herbergier of caféhouder).(7)
De Tilburgse heren die officieel eigenaar waren van het kasteel aan de Hasselt, verbleven daar slechts zelden. Zij lieten hun zaken waarnemen door de kasteleins of rentmeesters, die op het kasteel of het neerhuis (bijgebouw) woonden. Een drietal kasteleins kreeg in het uitbreidingsplan Kasteel-Zuid een straatnaam: Gerard van Nuenen, Johan Verassen en Albert Baesten.

Gerard van Nuenenstraat

De Gerard van Nuenenstraat loopt vanaf de Kasteleinslaan noordwaarts tot aan Schaarhout, westelijk van de Rentmeesterlaan.
Mr. Gerard van Nuenen was van 1645 tot aan zijn dood op 20 februari 1650 de laatste katholieke secretaris van de heerlijkheid Tilburg en Goirle. In 1639 wordt hij als "casteleyn op den Huyse van Tilborch" vermeld en in 1641 als "rentmeester en de casteleijn van Mevrouwe de Gravinne van Grobbendoncq, Vrouwe deser Heerlijckheyt". Hiermee werd Maria van Malsen bedoeld, de weduwe van de in 1640 overleden Antony Schetz baron van Grobbendonck, heer van Tilburg en Goirle. Van Nuenen was gehuwd met Jacomijn van Houbraecken. Dit echtpaar kreeg vijf kinderen.(8)

Johan Verassenplein

Het Johan Verassenplein loopt vanaf de IJskelderstraat oostwaarts en ombuigend terug naar de IJskelderstraat.
Johan Verassen was waarschijnlijk uit Mechelen afkomstig, maar zijn geboortedatum is niet bekend. Zijn vrouw Clara van den Campe was de dochter van Carel van den Campe, drossaard van Megen en later rentmeester van gouverneur Antony Schetz van Grobbendonck te 's-Hertogenbosch (hij was ook heer van Tilburg en Goirle; zie hierboven). Het echtpaar kreeg tussen 1645 en 1661 negen kinderen. Verassen was van omstreeks 1650 tot zijn dood in 1678 rentmeester van de heer van Tilburg. In 1665 had er een zogenaamde "kapitale schatting" plaats. Hierin werden ook de heerlijke bezittingen getaxeerd ten behoeve van een in te voeren vermogensbelasting. We lezen hierin: "Het neerhuijs, door den rentmeester Johan Verassen gebruijckt, metten hoff ende thien loopensaeten soo saeij- als weijlandt". Hij bewoonde dus een van de bijgebouwen, de neerhof, van het kasteel. Uit een voogdijrekening van 1680 blijkt dat hij ook gildebroeder van het kolveniersgilde was geweest. Zijn zoon Lancelot Verassen, die bij zijn geboorte in 1654 de naam van (de toen nog peuter) graaf Lancelot van Grobbendonck kreeg, volgde hem in 1680 op.(9)

Albert Baestenstraat

De Albert Baestenstraat loopt vanaf de Kasteleinslaan noordwaarts tot aan het Johan Verassenplein, westelijk van de Gerard van Nuenenstraat.
Albertus Baesten werd te Tilburg gedoopt op 22 maart 1710. Hij was de zoon van Jan Baesten en Helena Couwenberg. Op 3 februari 1755 trouwde hij te Loon op Zand met Antonetta Leonora Verheyen. Zij was de dochter van Arnoldus Verheyen, de drossaard van Bokhoven, en werd geboren te Bokhoven op 14 augustus 1735. Zij woonde in Loon op Zand, overleed te Tilburg en werd aldaar begraven op 28 februari 1799. Haar portret hangt samen met die van haar kinderen in de grote trouwzaal van het Paleis-Raadhuis.
Baesten, die aanvankelijk van 1748-1754 "ontvanger en borgemeester" was, is van omstreeks 1754 tot omstreeks 1772 rentmeester of kastelein van de heer van Tilburg geweest. Hij werd opgevolgd door Simon Hendrik Weber. Op 13 maart 1773 is hij in Tilburg overleden en op 19 maart 1773 werd hij aldaar begraven.(10)

Bidprentje op perkament Albertus Baesten. (Coll. RHC Tilburg).

Boogpad

Op het bedrijventerrein "De Katsbogte" werd een fietspad benaamd als Boogpad, herinnerend aan de vroegere in de nabijheid gelegen Boogstraat, die bij de Rielseweg begon en met een "boog" daar weer op uitkwam. De kaart van Diederik Zijnen uit 1760 vermeldt bij hetzelfde tracé den Boog. De gemeentelijke legger van openbare wegen en voetpaden uit 1872 noemt het Bogtstraat. In de volksmond was de straat ook bekend als Peestraatje. De naam Boogstraat werd in 1900 door de gemeenteraad vastgesteld als "loopende uit den Rielschen weg bij Adr. Swolfs en met een boog weer in dien weg bij P. Vermeulen" ; in 1974 is hij vervallen. Het Boogpad loopt vanaf de Rielseweg evenwijdig aan de Blaakweg tot aan de grens van de gemeente Goirle.(11)

Jacobadreef

In de omgeving van de Van Hogendorpstraat zijn de laatste jaren verschillende straatnamen genoemd naar leden van het adellijke geslacht Van Hogendorp Van Hofwegen, van 1754 tot 1858 heren van Tilburg en Goirle. Het zijn de Diederikdreef, Gijsbertdreef, Clasinadreef en de Margarethadreef. Daar zijn nu de Jacobadreef en de Catharinadreef aan toegevoegd. De Jacobadreef loopt vanaf de Clasinadreef zuidoostwaarts dood, parallel aan de Diederikdreef.

Jacoba Soetje Broncken (1730-1788), olieverf op doek (Coll. Noordbrabants Museum 's-Hertogenbosch).

Deze dreef is genoemd naar Jacoba Soetje Broncken, geboren te Vlissingen op 16 oktober 1730 en dochter van Reinier Broncken en Sara Johanna van Campen. Zij trouwde te Bleskensgraaf op 29 juli 1753 (ondertrouw te 's-Gravenhage 8 juli 1753) met Gijsbert Steenbergensis rijksgraaf van Hogendorp, vrijheer van Hofwegen, Tilburg en Goirle (1729-1785). Op 6 maart 1788 is zij te Brussel overleden en zij werd op 17 maart 1788 te 's-Gravenhage begraven. Van Jacoba Soetje Broncken en haar man bestaan twee fraaie pendantportretten, welke zich in het Noordbrabants Museum te 's-Hertogenbosch bevinden.(12)

Catharinadreef

De Catharinadreef loopt ten noorden van de Clasinadreef, vanaf de Lambert de Wijsstraat oostwaarts tot aan de Diederikdreef.
Deze dreef is genoemd naar de oudste van de drie dochters van Diederik Johan François graaf van Hogendorp, vrijheer van Hofwegen, Tilburg en Goirle (1776-1839) en van Johanna Maria van der Sleyden (1774-1853). Catherine Frederica Augustina Alexandra gravin van Hogendorp van Hofwegen werd geboren te Tilburg op 18 maart 1811 op het kasteel aan de Hasselt. Zij was hofdame van koningin Anna Paulowna. In de collectie van H.M. de koningin bevindt zich het schilderij "bezoek van de Tsarevitj aan het Tsaar Peterhuisje" op 17 april 1839, waarop Catharina van Hogendorp als een van de hofdames staat afgebeeld. Op 20 juni 1850 trouwde zij in Tilburg met mr. Eugène Jean Alexandre graaf van Bylandt (1807-1876). 
Zij behoorde samen met haar twee zusters Clasina en Margaretha tot de laatste freules van het kasteel van Tilburg, dat in 1859 werd gesloopt. Op 25 november 1887 is zij in 's-Gravenhage overleden.(13)

Catharina gravin van Hogendorp van Hofwegen (1811-1887) (foto Iconographisch Bureau 's-Gravenhage).


Tot en met de 88e aanvulling op het straatnamenbesluit van 1926 beschikt Tilburg over 1692 straatnamen.(14)


Noten

(1) Ronald Peeters, 'Nieuwe straatnamen', in Tilburg, 7 (1989), 17-21; Ronald Peeters, De straten van Tilburg, Tilburg 1987, X 198 blz.
(2) 87e en 88e aanvulling van het straatnamenbesluit, respectievelijk van 29 augustus 1989 en 17 april 1990.
(3) Grote Winkler Prins Encyclopedie, Amsterdam/Brussel 1979-1984; Grote Winkler Prins Jaarboek 1982, Amsterdam/Brussel 1982.
(4) Peeters, De straten van Tilburg, 132-133 (Reeshofdijk); C.J. Weijters, 'De Reijshof onder Tilburg een vergane grootheid', in Historische Bijdragen, 1 (1970) nr.5, 1-26; De originele kaart van Hendrik Verhees bevindt zich in het Rijksarchief te 's-Hertogenbosch. In 1916 maakte P.J. de Clippel twee kopieën op ware grootte. Zij bevinden zich in het Gemeentearchief Tilburg (GAT).
(5) De kaart van Zijnen berust in het GAT; voor de kaart van Verhees, zie noot 4.
(6) Peeters, a.w., 16 (Besterdplein).
(7) Grote Winkler Prins Encyclopedie, 12 (1981) 537.
(8) J.A.J.Becx, 'Over hoeven en hoevenaars onder het kasteel van Tilburg', in Jaarboek De Lindeboom, I (1977) 34-59; GAT, genealogische fiches coll. Van Dijk.
(9) Becx, a.w., 41-42; GAT genealogische fiches en voogdijrekening 1680-14 in het Oud-rechterlijk Archief, inv. nr. 667; Lancelot Verassen werd op 24-10-1680 aangesteld als rentmeester. Dit bleef hij tot 1691. Hij was gehuwd met Digna van der Burcht. Zie Becx, a.w., 43-45.
(10) J.H. van Mosselveld, 'De magistraat van Tilburg in de Franse tijd', in Van heidorp tot industriestad, Tilburg 1955, 168; Becx, a.w., 51; Het bidprentje van Baesten bevindt zich in de coll. GAT.
(11) GAT, Oud-administratief archief van de gemeente Tilburg, 1387-1810, inv. nr. 2419; 61e aanvulling straatnamenbesluit B & W 25-10-1973 m.i.v. 1-1974.
(12) GAT, genealogisch dossier Van Hogendorp; Peeters, a.w., 28, 38, 62 en 71-72; 'Van Hogendorp', in Nederland's Patriciaat, Den Haag, 18 (1920), 375; idem 35 (1937) 280-281; Noordbrabants Museum Nieuws, VI, nr. 22, juni 1990, p. 8-9.
(13) Gat, genealogisch dossier Van Hogendorp; Peeters, a.w., 28; Nederland's Patriciaat, 18 (1920) 376.
(14) Voor de loop van de straten wordt verwezen naar de desbetreffende B & W-besluiten, het Stratenregister, derde druk (uitgave Gemeente Tilburg, 1990), en de Stadsplattegrond Tilburg (uitgave Falkland-Suurland, 21e druk, sept. 1990).