Zoeken op deze site:

		125. Tilburgse curiosa 3

Titel:	Tilburgse curiosa 3
Ondertitel:	Een vervalste tekening van het kasteel van Tilburg
Auteur:	Ronald Peeters
Jaargang:	XI (1993) Tilburg, tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur
Nummer:	2
Pagina’ s:	47-49

In de jaren zeventig kocht het Gemeentearchief Tilburg uit de particuliere verzameling van dr. G.L.M. van Dijck, destijds medewerker van het Rijksarchief in Noord-Brabant te 's-Hertogenbosch, een gewassen pentekening van het kasteel van Tilburg aan de Hasselt. Naast het opschrift 'Tilborch' staat rechtsonder de signatuur 'H.G. naer Rogmans'. De tekening is als een vermoedelijk zeventiende- of achttiende-eeuwse authentieke voorstelling gekocht. Nader onderzoek heeft nu uitgewezen dat we hier te doen hebben met een negentiende-eeuwse vervalsing door M.J.C. Wegenaar (1834-1909).


M.J.C. Wegenaar

Al in 1955 kwam de Tilburgse archiefmedewerker J.H. van Mosselveld een tweetal door Wegenaar 'vervalste' Tilburgse tekeningen op het spoor. Bij zijn speurtocht naar geschikte tekeningen voor het eerste grote Tilburgse historische standaardwerk 'Van heidorp tot industriestad', kwam hij in de collectie L.G. de Wijs twee foto's tegen van schetsmatige tekeningen die de inname van twee Tilburgse kastelen (Hasselt en Broekhoven) in 1580 en een gevecht van Spaanse tegen Staatse troepen bij de parochiekerk in 1588 voorstelden.(1) De onderschriften waren in een typisch negentiende-eeuwse hand geschreven. De originelen bleken zich in de prentenverzameling van het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen te 's-Hertogenbosch te bevinden.(2) 

Gevecht van Spaanse tegen Staatse troepen bij de parochiekerk in 1588. 
Tekening M.J.C. Wegenaar (orig. Brabant-collectie, Bibliotheek KUB, Tilburg).

Inname van de twee Tilburgse kastelen Hasselt en Broekhoven in 1580. 
Tekening M.J.C. Wegenaar (orig. Brabant-collectie, Bibliotheek KUB, Tilburg).

De toenmalige bibliothecaresse van het Genootschap, mej. C.M.E. Ingen-Housz, herkende de schetsen meteen als negentiende-eeuwse vervalsingen, waarvan er 222 in de collectie van het Genootschap zaten (64 portretten en 158 kastelen, stadsgezichten en historische gebeurtenissen). Ze zijn destijds bijeengebracht door jhr. A.F.O. van Sasse van Ysselt onder het veelzeggende opschrift 'Falsificaties van M.J. Wegenaar'. Waar de collectie precies vandaan komt, is niet bekend. Enkele bladen zijn in ieder geval afkomstig uit de verzameling van de bekende collectioneurs de baronnen Van den Bogaerde van Terbrugge te Heeswijk.
De twee Tilburgse tekeningen zijn niet gemaakt naar bestaande afbeeldingen, maar het zijn fantasietekeningen die naar alle waarschijnlijkheid geďnspireerd zijn op bekende historische werken van Van Meteren en Bor, die melding maken van de gevechten in Tilburg.(3) En nu is er een derde Tilburgse tekening van Wegenaar ontdekt in de lange rij van vervalsingen en natekeningen.

Martinus Johannis Cornelis Wegenaar is op 7 juni 1834 in 's-Hertogenbosch geboren als zoon van de spiegelmaker Jan Abraham Wegenaar en Christina Adriana Jacoba Beltz. Zijn beroep was restaurateur van schilderijen, tekenaar en aquarellist. Op 16 mei 1883 vestigde hij zich in Rosmalen en hij trouwde daar met Maria Francisca Jansen uit Vught. Hij overleed er op 3 maart 1909.(4) 
Over Wegenaar, een kleine ietwat gewichtig en geheimzinnig doende man, is verder niet veel bekend. Wat zijn beweegredenen waren om tekeningen te vervalsen is evenmin bekend. Wellicht waren het commerciële motieven.

Vervalste pentekening van het kasteel van Tilburg door M.J.C. Wegenaar (orig. coll. RHC Tilburg).

De tekening

De tekening van het kasteel van Tilburg is 20 cm hoog en 25 cm breed. Het papier is vermoedelijk achttiende-eeuws. Bijnen stelt dat het overgrote deel van de tekeningen van Wegenaar in de Brabant-collectie op achttiende-eeuws papier gemaakt is, en dat het papier vaak uit grotere vellen gesneden is.(5) Een zijde heeft dan een onregelmatige, verkleurde rand, en drie zijden zijn uitgesneden. De Tilburgse tekening heeft een soortgelijke bewerking gekregen; de boven- en linkerzijde zijn onregelmatig en enigszins verkleurd, alsof het de buitenranden van een oud protocol zijn, de twee overige zijden zijn vermoedelijk met een mes uitgesneden.
De techniek is die van een gewassen pentekening van bruine inkt zoals die door Wegenaar veelvuldig werd toegepast. Het typisch weergeven van gekronkelde lijntjes als weerspiegelingen in het water is op andere tekeningen van Wegenaar duidelijk herkenbaar, zoals bijvoorbeeld op de tekeningen van de kastelen 'Huis Bijsterveld' te Oirschot, ''t Slot te Zeelst' en het 'Huis Boonberg' te Oerle, die Bijnen afbeeldt.(6) In de manier van tekenen herkennen we onmiskenbaar de hand van Wegenaar.

De tekening van het Tilburgse kasteel (noordwesthoek van het gebouw) is zeker naar de bekende gravure uit 1696 die in verschillende achttiende-eeuwse werken over adellijke lusthoven in Brabant is afgebeeld, voor het eerst in 'Brabantia Illustrata' uit 1705.(7) Alle bekende edities wijken, behalve rand- en opschriften, niet veel van elkaar af. De gravure is gemaakt door H. Causé naar een tekening van J. van Croes. In de Brabant-collectie bevindt zich een gewassen pentekening toegeschreven aan Abraham de Haen en gedateerd 1729, waarop dezelfde voorstelling te zien is, evenwel perspectivisch beter, maar vermoedelijk eveneens nagetekend naar de gravure.(8) De tekening van Wegenaar is uit dezelfde positie getekend als de gravure, en vele details zijn hetzelfde. Zowel het linker- als het rechterdeel van wat op de gravure te zien is, zijn door Wegenaar weggelaten (inrijpoort links en huisje rechts op achtergrond). Tevens zijn de twee zwanen in de gracht op de voorgrond en de twee wapenschilden weggelaten.

Gravure van het kasteel van Tilburg uit De Cantillon 'Vermakelijkheden van Brabant en deszelfs 
onderhoorige landen...', Amsterdam, editie 1770, deel 4 (orig. coll.  RHC Tilburg).

De tekening draagt in kapitalen het onderschrift 'TILBORCH', precies zoals op de gravure. Opvallend is de identieke kromming van de onderpoot van de letter 'L'. De tekening is rechtsonder gesigneerd met 'H.G. naer Rogmans', duidelijk geen zeventiende-eeuwse hand! Bijnen vond in de Brabant-collectie een aantal tekeningen die zijn gekopieerd uit het bekende kastelenboek van Jakob Le Roy uit 1730. Ook trof hij signaturen aan als 'H.G. naer Rog.' en 'H.G. naar Rogmans', zoals respectievelijk op die van het kasteel van Loon op Zand en van Mierlo (naar gravure uit Le Roy getekend door J. van Croes).(9) Vermoedelijk heeft Wegenaar hier Roeland Roghman (ca. 1610-1686) bedoeld, de zeventiende-eeuwse tekenaar van kastelen.(10) Wie voor H.G. staat, is niet bekend. Rog(h)man(s) heeft het kasteel van Tilburg zeker niet getekend, omdat de bovengenoemde tekening onmiskenbaar naar die van Croes is vervaardigd. Hiermee is het bewijs geleverd dat Wegenaar bewust een valse, min of meer bekende naam op de tekening heeft gezet en dat we dus van een vervalsing kunnen spreken.
Naast de 222 tekeningen in de Brabant-collectie zijn er nog slechts enkele exemplaren in andere collecties bekend.(11) De tekening in de collectie van het Gemeentearchief Tilburg is helaas niet uniek, maar wel een curiosum van weinig waarde.


Noten

(1) J.H. van Mosselveld, 'Twee merkwaardige tekeningen en hun historische achtergrond', in: Van heidorp tot industriestad, Tilburg, 1955, p. 115-119.
(2) Thans in de Bibliotheek van de Katholieke Universiteit Brabant te Tilburg (KUB), Brabant-collectie. De bedoelde fotografische reprodukties bevinden zich in de Collectie Beeld en Geluid van het Gemeentearchief Tilburg.
(3) E. van Meteren, Historie van de Oorlogen en geschiedenissen..., Gorinchem, editie 1750-1752, deel 3, p. 513 en deel 5, p. 245; P. Bor, Nederlandse Oorloghen...., editie 1679, deel 2, p. 273.
(4) C.M.E. Ingen-Housz, 'Uit onze prentenverzameling. 5 M.J.C. Wegenaar', in: Brabantia, jrg. 5, 1956, p. 151-154; Jacq. F.C.M. Bijnen, ''Historische' tekening van M.J.C. Wegenaar', in: Campina. Diemaandelijkse uitgave van het Streekarchief Regio Eindhoven Kempenland, jrg. 21, nr. 82, juli 1991, p. 112-124; Bijnen publiceerde hetzelfde artikel in: Het Brabants Kasteel, jrg. 15, 1992, nr. 1/2, p. 3-20; F.G. Waller, Biografisch woordenboek van Noord Nederlandsche graveurs, Amsterdam, 1938, p. 357; P.A. Scheen, Lexicon Nederlandse Beeldende Kunstenaars 1750-1950, 's-Gravenhage, 1970, deel 2, p. 569 (onder Weegenaar).
(5) Bijnen, 1991, p. 114; 1992, p. 6.
(6) Bijnen, 1991, p. 112, 117 en 119; 1992, p. 3, 10, 14 en 15.
(7) J.A.J. Becx, 'Over hoeven en hoevenaars onder het kasteel van Tilburg', in: De Lindeboom. Jaarboek I, Tilburg, 1977, p. 36; Henk Stoepker, Graven naar het kasteel van Tilburg, Waalre, 1986, p. 30-32; Bekend zijn o.m. de gravures in de uitgaven Adelyke Lust-Hoven..., Amsterdam, 1706 en J. Le Roy, Groot Wereldlyk Tooneel des Hertogdoms van Brabant, 's-Gravenhage, 1730.
(8) KUB, Brabant-collectie, inv. nr. 4547, oud nr. T 34/820.11 (6).
(9) Bijnen, 1991, p. 121; 1992, p. 17.
(10) Eug. M.H. De Seyn, Dessinateurs, graveurs et peintres des anciens Pays-Bas. Ecole Flamande et Hollandaise, Turnhout, z.j., p. 168.
(11) Bijnen, 1991, p. 124 noot 22; 1992, p. 20, noot 21