Zoeken op deze site:

		575. Het groeiend aantal slachtoffers

Titel:	Het groeiend aantal slachtoffers
Ondertitel:	Een aanvulling op 'Het leven gebroken'*
Auteur:	Ad de Beer en Gerrit Kobes **
Jaargang:	XXI (2003) Tilburg, tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur
Nummer:	1
Pagina’ s:	26-29

 

Aan het einde van ‘Het leven gebroken’ schreven wij dat wij de sterke indruk hadden dat ons onderzoek niet volledig was en dat er wellicht slachtoffers waren die aan onze aandacht ontsnapt waren, omdat zij vielen buiten degenen die officieel als slachtoffers stonden geregistreerd. En we vroegen lezers van het boek die nieuwe of afwijkende informatie hadden, ons die mee te delen. Dat gebeurde en ook zetten wij ons eigen onderzoek voort. 

Het resultaat? Veertien nieuwe namen van slachtoffers, waarvan wij er één geplaatst hebben onder ‘Gedeporteerd en vernietigd’ (hoofdstuk 2 van het boek), acht onder ‘De Arbeitseinsatz’ (hoofdstuk 3), drie onder ‘Wegens andere tegen de bezettende macht gerichte activiteiten’(hoofdstuk 5) en twee onder ‘Bezet’ (hoofdstuk 6).
Alle aanvullingen met eventuele foto’s en/of bidprentjes worden eveneens verwerkt op de website van het Regionaal Historisch Centrum Tilburg. (http://rhc.tilburg.nl)

Gedeporteerd en vernietigd
Aan de lijst van vermisten dient te worden toegevoegd:

Edith Helena Bartels
Geboren 30 juli 1940, Tilburg.
Lange Nieuwstraat 162.
Onbekend waar en wanneer overleden.
Edith en haar ouders werden op 28 augustus 1942 opgeroepen voor deportatie, maar in Tilburg weer vrijgesteld tot 30 september 1942. Vervolgens dook het gezin onder op verschillende plaatsen. Na de bevrijding keerden haar ouders terug naar Tilburg. Van Edit ontbreekt ieder spoor. Zij is sedert november 1942 niet meer opgenomen geweest in een der Nederlandse peroonsregisters.


De Arbeitseinsatz
6 mei 1943 – 14 september 1943. Het is de fase waarin alle mannen van 18 tot 35 jaar in principe arbeidsplichtig waren en 19- tot 23-jarigen zich per jaarklasse moesten melden voor verplichte tewerkstelling in Duitsland. Aan de vier Tilburgse mannen die in die periode in Duitsland om het leven kwamen, moeten wij nog toevoegen: omgekomen als gevolg van een onbekende oorzaak:

Ernest Celina A. van Hest
Geboren 24 april 1918, Tilburg.
De Ruijterstraat 10.
Overleden 12 mei 1943, Düsseldorf, 25 jaar.
Hij overleed volgens zijn bidprentje als gevolg van een ‘ongeluk’.

14 september 1943 - 27 oktober 1944. Na de jaarklassenactie stapten de Duitsers over op de Z(urürckstellungs)-Karten-actie. Alhoewel de naam suggereert dat op de eerste plaats werd nagegaan wie vrijgesteld moest worden van Arbeitseinsatz, ging het erom zo veel mogelijk arbeidskrachten te ronselen voor verplichte arbeid in Duitsland. In deze periode moet aan de slachtoffers van de ‘Arbeitseinsatz’ toegevoegd worden: als gevolg van een geallieerd bombardement:

Johannes Cornelius A. Holst
Geboren 27 maart 1919, Tilburg.
Molenbochtplein 10.
Overleden 23 april 1944, Düsseldorf, 25 jaar.
Op zijn bidprentje staat dat hij door een ‘noodlottig ongeval’ om het leven kwam. Omdat op de dag van zijn overlijden Düsseldorf gebombardeerd werd, hebben wij hem opgenomen als een slachtoffer van een geallieerd bombardement.

als gevolg van een onbekende oorzaak:

Petrus Joannes Fonken
Geboren 6 februari 1911, Tilburg.
Jan van Galenstraat 13.
Overleden 6 maart 1944, Wittenberg, 33 jaar.

Henricus Maria Vierling
Geboren 19 mei 1920, Bandoeng.
Goirleseweg 37.
Overleden 28 december 1943, Steinbergen, 23 jaar.

Vanaf 27 oktober 1944. De tragiek van de Tilburgers die na 27 oktober 1944 in Duitsland zijn overleden, was dat zij het slachtoffer werden van bezettingsmaatregelen die op dat moment in hun woonplaats al verleden tijd waren. De tragiek was ook dat dat meer dan de helft was van al de Tilburgers die gedwongen waren om in Duitsland te gaan werken en aldaar om het leven kwamen. Aan hen moeten wij toevoegen als slachtoffers: als gevolg van een onbekende oorzaak:

Johannes Reindert Brummelink
Geboren 1 september 1923, Zwolle.
Gildebroedersstraat 40.
Overleden 23 februari 1945, Pforzheim, 21 jaar.

Johannes Cornelis Hooijen
Geboren 25 november 1923, Tilburg.
Missionarisstraat 29.
Overleden 28 januari 1945, Köln-Müngersdorf (Stadtkreis Köln), 21 jaar.
Het bidprentje suggereert dat hij overleden is als gevolg van oorlogshandelingen. Wat wij weten is dat op 28 januari 1945 doelen in en bij Keulen werden gebombardeerd.

Cornelius Walterus J.A. Swaanen
Geboren 30 oktober 1913, Tilburg.
Broekhoven 4.
Overleden omstreeks 26 april 1945, Bützow, 31 jaar.
Is vermoedelijk overleden tijdens een transport van Berlijn-Luckau naar Bützow-Dreibergen.

Joannes Theodorus van de Wouw
Geboren 5 juni 1922, Tilburg.
Gasthuisstraat 68.
Overleden 22 september 1945, Sülzhayn, 23 jaar.

Wegens andere tegen de bezettende macht gerichte activiteiten
Andere tegen de bezettende macht gerichte activiteiten waren alle activiteiten die niet vielen onder het illegaal werk, activiteiten die niet gericht tot doel hadden de positie van de bezettende macht te ondermijnen, maar die de Duitsers toch zagen als Duits-vijandig. En dat was een hele reeks van activiteiten. Seyss-Inquart, de Rijkscommissaris, had ze in 1943 beschreven, maar het was aan de Sicherheitspolizei om deze reeks naar eigen inzicht uit te breiden. En het was aan de Sicherheitspolizei om te bepalen of mensen die gegrepen waren, werden veroordeeld door een (Duits) gerechtshof of direct werden gestuurd naar een concentratiekamp.

Afstand nemen van het nationaal-socialisme. Op 11 september 1944 ging de Grüne Polizei in Amsterdam tot actie over tegen het Politie Bataljon Amsterdam. Gebleken was dat op ‘Dolle Dinsdag’ een aantal leden was ondergedoken en dat twee chauffeurs van het bataljon en hun begeleiders, die materiaal van het bataljon vervoerden, hun auto hadden laten staan in Amsterdam, waardoor wapens (karabijnen) spoorloos waren. De Grüne Polizei ontwapende het bataljon. De leden konden kiezen. Of zij gingen over naar de Duitse politie of de Landstorm (een politieonderdeel van Nederlandse vrijwilligers in Duitse dienst), of zij zouden tewerkgesteld worden in het kader van de ‘Arbeitseinsatz’. Zij die weigerden politiediensten te verrichten in een Duits kader (de grootste groep) werden overgebracht naar het concentratiekamp Amersfoort en in oktober 1944 naar het concentratiekamp Neuengamme. Daaronder zaten vijfendertig voormalige leden van de Politie Compagnie Eindhoven die op 15 augustus 1944 van Tilburg werd overgeplaatst naar het Politie Bataljon in Amsterdam. Van deze vijfendertig mannen keerden na de oorlog vermoedelijk slechts zeven in Nederland terug.(1)

Niet keerde terug:

Johannis van Rijswijk
Geboren 8 mei 1925, Gameren.
Korvelplein 12.
Overleden 14 april 1945, Sandborstel (Neuengamme), 19 jaar.
Hij was onderwachtmeester bij de Staatspolitie en werd overgeplaatst naar het Politie Bataljon Amsterdam. Sindsdien werd niets meer van hem vernomen.

Reden inhechtenisneming onbekend:

Frans Hendrik Blink
Geboren 3 december 1920, Leeuwarden.
Heikantsebaan 223.
Overleden 31 mei 1944, Bergen-Belsen, 23 jaar.

Henricus Johannes H.W. Damen
Geboren 7 augustus 1908, Tilburg.
Jan Aartestraat 21.
Overleden 2 maart 1945, Bergen-Belsen, 36 jaar.

Bezet
Onder ‘Bezet’ hebben we geprobeerd alle Tilburgers die door oorlogsgeweld tijdens de bezetting om het leven kwamen, onder te brengen. Dat kon zijn door luchtaanvallen, door een vliegtuigongeval, door het mijnengevaar en door fatale incidenten, waarbij men ongewild betrokken raakte. We werden geattendeerd op twee Tilburgers die op twee verschillende dagen door twee verschillende calamiteiten, maar wel in dezelfde gemeente (Alphen en Riel) om het leven kwamen.

Omgekomen als gevolg van luchtaanvallen.

Op 20 oktober 1943 schreef de pastoor van Riel in het Parochiememoriaal dat bij een bombardement van Engelse en Amerikaanse vliegtuigen in de middag, omstreeks 2.30 uur, ongeveer 160 bommen werden afgeworpen. Vooral de buurtschap Brakel werd ernstig getroffen. Onder de drie personen die direct gedood werden, behoorde:

Johanna Maria Jeanson-Spapens
Geboren 20 februari 1896, Goirle.
H. Hudsonstraat 4.
Overleden 20 oktober 1943, Riel, 47 jaar.

Omgekomen door ontploffing explosieven.

Over wat er precies gebeurd is, bestaan verschillende verhalen:
1. Het slachtoffer zou met zijn zwager naar Riel gegaan zijn om groenten te kopen. Daarbij kwamen ze terecht in een bombardement of beschieting en werd hij getroffen door een granaat. Wat nog herkenbaar was, waren flarden van zijn portemonnee. Maar… de zwager van het slachtoffer mankeerde niets.
2. Het slachtoffer hielp onderduikers en bracht ze naar veiliger gebied. Tijdens een van die acties is hij op een mijn gelopen. Wat tegen dit verhaal pleit, is dat op 24 oktober 1944, toen hij op een mijn trapte, de bevrijders al zo dichtbij waren dat het zinloos was om nog risico’s te lopen bij het overbrengen van onderduikers. De bevrijders zouden op korte termijn zichzelf wel melden.
3. Het slachtoffer kwam naar Riel om melk te halen, en trapte daarbij op een mijn.

Onzes inziens is dit laatste verhaal het meest betrouwbare over: 

Johannes Karl Game 
Geboren 15 januari 1925, Dorsten (Dl.).
Jozef Israëlsstraat 36.
Overleden 24 oktober 1944, Alphen en Riel, 19 jaar.

Met deze aanvulling overschrijdt het aantal slachtoffers de vijfhonderd en komt het op 511. Dat is op een gemiddelde van 102.000 inwoners bijna ½ % van de Tilburgse bevolking. Of we daarmee ‘Het leven gebroken’ kunnen afsluiten, weten we niet. De toekomst zal het leren. Voor opmerkingen en aanvullingen van uw kant staan wij open en ook voor ons is het onderzoek nog steeds niet afgesloten. 

Noot
1. Jaeger D.M. de, De houding van de Nederlandse politie tijdens de Tweede Wereldoorlog in de grote steden van Noord-Brabant. Diss., Tilburg, 1999, 266, 267.

** Ad de Beer en Gerrit Kobes schreven het boek ‘Het leven gebroken. De geschiedenis van de Tilburgers die als gevolg van de strijd tegen Duitsland en de bezetting van Nederland om het leven kwamen’ (Tilburg, Stichting tot Behoud van Tilburgs Cultuurgoed, 2002). Dit artikel is een aanvulling daarop.