Zoeken op deze site:

		595. Bevrijdingswandelroute

Titel:	Bevrijdingswandelroute
Ondertitel:
Auteur:	Henk van Doremalen en Ronald Peeters *
Jaargang:	XXII (2004) Tilburg, tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur
Nummer:	2
Pagina’ s:	68-72

* Henk van Doremalen (wandelroute en tekst), Ronald Peeters (research en tekst).

RA = Rechts Af
LA = Links Af
RD = Recht Door
RI = Richting

* permanent te zien
♣ tijdelijk in oktober 2004 

Start bij Openbare Bibliotheek voor Midden-Brabant (OBT) op het Koningsplein.

♣ Tentoonstelling Openbare Bibliotheek
In de bibliotheek is van 11 tot en met 31 oktober een uitgebreide tentoonstelling over de oorlog en de bevrijding te zien. Ook worden daar bevrijdingsfilms vertoond. 

Als u de bibliotheek via de hoofduitgang verlaat gaat u rechtsaf. Steek bij de verkeerslichten het Stadhuisplein over. Schuin links voor u ziet u het Schots monument. 

* 1. Monument van de 15th Scottish Divison
De 15th Scottish Division onder bevel van generaal-majoor Sir Collin M. Barber heeft een hoofdrol gespeeld bij de bevrijding van Tilburg, die uiteindelijk op 27 oktober 1944 plaatsvond. Met de hulp van de Nederlandse Prinses Irene Brigade braken de Schotten het Duitse verzet.

27 oktober is ook de geboortedag van pater Petrus Donders, in Tilburg beter bekend als Peerke Donders. Dit feit wordt als een half wonder beschouwd. Zie voor verdere uitleg de toelichting in de fietsroute bij de bedevaartplaats van Peerke Donders aan de Pater Dondersstraat. Ook in stadskantoor 1 wordt dit feit op een van de ramen gememoreerd.

Monument 15th Scottish Division (1992; Coll. RAT).

Het monument van de 15e Schotse divisie is een bronzen beeld van een doedelzak spelende Schot, vervaardigd in opdracht van Sochot (Stichting tot Onderzoek van de Culturele en Historische Ontwikkelingen van Tilburg). Het is gemaakt door Frans Boers (1934). Op 28 oktober 1989 heeft de onthulling plaatsgevonden.

Wandel in de richting van het Paleis-Raadhuis. 

* 2. Paleis-Raadhuis
Op het bordes dat u voor u ziet, verscheen op 4 november 1944 prins Bernard met burgemeester Van de Mortel. Tilburg vierde toen drie dagen lang de bevrijding. Op 9 mei 1945 bezoekt prinses Juliana feestvierend Tilburg. De oorlog in Europa is dan ten einde. Ook zij verschijnt op dit bordes met burgemeester van de Mortel. 

De trap met brede treden links van het Paleis-Raadhuis voert naar het wat hoger gelegen Willemsplein. 

Over voorzijde en achterzijde van het Paleis-Raadhuis is altijd verwarring. Als u op het huidige (verhoogde) Willemsplein staat, bent u aan de voorzijde. Op de trappen van het Paleis-Raadhuis daar vond op 28 oktober de ontvangst plaats van generaal-majoor Barber door burgemeester J. van de Mortel. Bij die gelegenheid gaven Schotse doedelzakspelers een muzikale show op de Markt. 

Binnen in het Paleis-Raadhuis bevindt zich op de 1e verdieping in de Oranjezaal een glas-in-loodraam. Het is vervaardigd door de Tilburgse glazenier Piet Clijsen. De ramen symboliseren de bevrijding van Tilburg, het herstel van het rechtmatige gezag, het ondergane leed en de wederopbouw. De ramen zijn burgemeester J.C.A.M. van de Mortel aangeboden bij het afscheid van zijn ambt op 15 januari 1946. De bevolking wilde hiermee blijk geven van haar dankbaarheid aan de verdiensten van de burgemeester tijdens en direct na de oorlog.

In stadskantoor 1 dat door een loopbrug verbonden is met Paleis-Raadhuis, bevindt zich op de eerste verdieping een gedenksteen voor Wim Berkelmans (1912-1944), een ambtenaar bij het Bevolkingsregister die vanwege zijn verzetsactiviteiten door de Duitsers in de Drunense Duinen geëxecuteerd is. 

Let op! Het Paleis-Raadhuis en ook het stadskantoor zijn niet vrij toegankelijk.

Steek het Willemsplein over en laat de grote fontein aan uw rechterhand. Ga de trappen af en steek de drukke weg over (Stadhuisplein, die hier overgaat in Schouwburgring). Op het pleintje dat de hoek vormt met de Bisschop Zwijsenstraat ziet u het monument van de Irenebrigade.

Extra: een kort uitstapje door de Bisschop Zwijsenstraat richting Primus Van Gilsstraat voert naar een typisch verschijnsel. In Tilburg, maar ook elders in Brabant, zijn talloze Mariabeelden in de wijken opgericht om bescherming te vragen tegen het oorlogsgeweld. Het toeval wil dat er juist in het centrum in de nabijheid van deze route geen te vinden zijn. De dichtstbijzijnde staat op de hoek van de Bisschop Zwijsenstraat en de Primus van Gilsstraat, ongeveer 500 meter lopen van het punt waar we nu staan. (Ook opgenomen in de fietsroute).

Terug naar de hoek Bisschop Zwijsenstraat - Stadhuisplein.

* 3. Monument Koninklijke Nederlandse Brigade Prinses Irene 
Dit is het centrale oorlogsmonument in Tilburg, waar ieder jaar de herdenkingsbijeenkomst plaatsvindt. In 1977 is het monument dat oorspronkelijk aan de zuidzijde van de stad stond (Edisonlaan - Ringbaan Zuid) naar het centrum verplaatst. Het stond op Broekhoven dichtbij de plaats waar het hevigst gevochten is tijdens de bevrijding. Het is op 27 oktober 1955 onthuld door prinses Irene Het monument in brons is vervaardigd door Eduard Baron Speyart van Woerden (1924). 
De Irenebrigade heeft een belangrijke rol gespeeld bij de gevechten aan de zuidzijde van de stad. Toen de Schotten op 27 oktober de stad introkken, had de Irenebrigade de opdracht gekregen naar een verzamelplaats in België te trekken. Bij de daadwerkelijke intocht op 27 oktober was slechts een kleine groep van de brigade betrokken. Het waarom van deze Britse beslissing is altijd een raadsel gebleven. De erkenning van de rol van de Irenebrigade komt onder meer tot uiting middels dit monument.

Monument Kon. Ned. Brigade Prinses Irene 
(1984; Coll. RAT).


Amper 50 meter van deze plaats was het bordes van het toenmalige gemeentehuis (gesloopt in 1971) waar burgemeester Van de Mortel op 27 oktober de Tilburgse bevolking voor het eerst weer publiekelijk toesprak. 

Steek de Schouwburgring over ter hoogte van de kerk, ga voor de kerk langs. Dit is de Oude Markt. Naast nr. 9.

* 4. Gedenksteen ambtenarenverzet
Naast het pand nr. 9 heeft het gebouw van de afdeling Bevolking van de gemeente Tilburg gestaan. Op 25 januari 1944 was dat gebouw het decor van een gewaagde overval waarbij waardevolle controlezegels en 700 blanco persoonsbewijzen zijn buitgemaakt door het verzet. 

Tegen de muur ziet u een gedenksteen. Deze steen is op 4 september 1982 door Huib Simons onthuld. Simons was bij de overval betrokken. Prof. dr. L. de Jong noemde deze overval in zijn standaardwerk over de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog ‘een van de grootste wapenfeiten in de geschiedenis van de Nederlandse illegaliteit’. De gestolen zegels waren van essentieel belang om tienduizenden verzetsstrijders en onderduikers in Nederland van valse papieren te voorzien. Naast een knokploeg uit Soest, speelden Tilburgse ambtenaren een rol bij het slagen van deze overval.

Gedenksteen ambtenarenverzet (1984; Coll. RAT).


Loop een stukje terug en sla rechtsaf de (smalle) Kapelhof in. Na ongeveer 50 meter ziet u de gedachteniskapel OLV ter Nood.

* 5. Gedachteniskapel OLV ter Nood (buiten)
U staat nu bij de kapel die ontworpen is door de Tilburgse architect Jos Schijvens. Met het al eerder bezochte Schots Monument en het monument van de Irenebrigade is dit gebouw essentieel in de herinnering aan oorlog en bevrijding. Op 7 juni 1964 is de kapel ingezegend door bisschop Bekkers. 

De kapel komt voort uit toezeggingen die door Tilburgse burgers gedaan zijn tijdens de oorlog. Op 21 oktober 1944 (een week voor de bevrijding) beloven enkele vooraanstaande Tilburgers om na de oorlog aan een van de hoofdstraten in de stad een kapel op te richten toegewijd aan Moeder Maria. Direct na de bevrijding stroomt het geld voor deze gedachteniskapel in groten getale binnen. In korte tijd is het - zeker voor die tijd - enorme bedrag van 137.000 gulden ontvangen. Op 30 april 1949 wordt een voorlopige kapel ingezegend aan de Zomerstraat. De definitieve moet wachten tot de saneringsoperatie in de binnenstad is afgerond. Ze komt uiteindelijk op deze plek vlakbij de Oude Markt, de Heuvelstraat en de Nieuwlandstraat.

Gedachteniskapel OLV ter Nood (1984; Coll. RAT).


* 5. Gedachteniskapel OLV ter Nood (binnen)
Als u de kapel binnengaat, valt allereerst het glas-in-beton op dat ontworpen is door Daan Wildschut. In de kapel, die overdag veelvuldig in gebruik is, ligt in een glazen vitrine een herdenkingsboek. Het gekalligrafeerde gedachtenisboek bevat de namen van ongeveer 300 inwoners van Tilburg die tijdens de oorlog zijn omgekomen. De bladzijden worden op datum dagelijks omgeslagen. 
In de kapel treft u ook een gedenkteken aan ter ere van Coba Pulskens. Het is een metalen plaquette die op 27 oktober 1984 aangeboden is aan de gemeente Tilburg door 83e squadron van de Royal Air Force. De afbeelding toont een RAF vliegtuig en de kapel van St. Michaels Church in Coningsby, waar de vlag van Coba Pulskens wordt bewaard. Van Coba Pulskens zijn op meerdere plaatsen gedenktekens te vinden (zie fietstocht). Een gedenkteken voor haar dat geplaatst was in het (gesloopte) gebouw van Publieke Werken bevindt zich thans in de collectie van het Stadsmuseum.

Coba Pulskens (1884-1945, overleden in kamp Ravensbrück) was een Tilburgse volksvrouw die voor veel Tilburgers het symbool is geworden van het verzet. Haar woning stond in de Diepenstraat (zie fietsroute).

Interieur gedachteniskapel OLV ter Nood (1984; Coll. RAT).


We lopen vanaf de Kapel verder en gaan naar links onder de passage en komen dan uit op de Schouwburgring.

♣ Oorlog en bevrijding (1)
Het Stadsmuseum Tilburg zal in samenwerking met het Oranjecomité, de Winkeliersvereniging Tilburg Centrum, Stichting Stadskern Tilburg en twee particuliere verzamelaars, Arnoud Habraken en John Simons, van 27 oktober t/m 2 november 2004 een tentoonstelling over oorlog en bevrijding organiseren in een 25-tal etalages in de binnenstad. Er zijn foto´s en objecten met betrekking tot oorlog en bevrijding te zien en er worden op diverse plaatsen bevrijdingsfilms vertoond. Deze winkels zijn te vinden in Heuvelpoort, Heuvelstraat, Emmapassage, Oude Markt, Schouwburgring, Willem II-straat en Nieuwlandstraat.

Op de Schouwburgring treft u etalage aan bij Werrelman Optiek op nr. 143, de Feestspecialist op nr. 157 en (teruglopend) bij Dynabyte op nr. 49. 

Loop nu terug naar de kapel, laat deze aan uw rechterhand en vervolg u weg naar de Nieuwlandstraat. 

♣ Oorlog en bevrijding (2)
In de Nieuwlandstraat vindt u zaken met betrekking tot oorlog en bevrijding bij Oil & Vinegar op nr. 66, De Refter Antiquariaat op nr 23/25 en Antoon de Jong op nr. 21.

Het huis op nummer 48 van de weduwe Verbunt heeft een essentiële rol gespeeld bij de overval op de hierboven besproken afdeling bevolking van Tilburg. Naar dit adres is de hoofdambtenaar gelokt om hem de sleutels van de kluis afhandig te maken. 

We lopen de Nieuwlandstraat verder uit. Na de kruising met het fietspad gaat deze over in Stationsstraat. Aan het einde van de straat staat u voor het station.

* 6. Centraal Station ‘de Wasknijper’
De klokkentoren met carillon hoort bij het station dat in 1965 gebouwd is door architect ir. K. van der Gaast. In de volksmond kreeg de klokkentoren al spoedig de naam ‘de Wasknijper’. Het is een monument (bij het station) dat gebouwd is ter nagedachtenis aan de gevallenen in de Tweede Wereldoorlog op initiatief van het Comité Oorlogsgedenkteken Tilburg. In het bouwwerk bevindt zich een carillon van twaalf klokjes, die werden vervaardigd door klokkengieterij Petit en Fritsen.

Centraal Station ‘de Wasknijper’ (1974; Coll. RAT).


Op het station op perron 1 staat een gedenkteken met opschrift 1940-1945. Op veel stations in Nederland komt een soortgelijke plaquette voor. De door oorlogshandelingen gevallen NS-medewerkers op het betreffende station worden op deze wijze gememoreerd. 

Vanaf het station heeft u een kijk op de werkplaats van NedTrain, vroeger de werkplaats van de spoorwegen en beter bekend als d’n Atelier. Kort voor het verlaten van de stad hebben Duitse Sprengcommando’s hier grote vernielingen aangericht. 
Achter de portiersloge aan het NS-plein is een koperen plaquette aangebracht ter nagedachtenis aan zes personeelsleden van de werkplaats die tijdens de oorlog het leven lieten. De plaquette staat op een voor het publiek niet toegankelijk plaats. Desgewenst kunt u er naar toe lopen via Spoorlaan, linksaf onder de spoorbrug, NS-plein, portiersloge.

Bij het station steekt u de Spoorlaan over en gaat naar links. Bij de Willem II-straat rechtsaf. . 
Aan de linkerkant op de hoek met de Telegraafstraat staat de Joodse synagoge. 

* 7. Synagoge
Er is (nog?) geen herinnering aan de oorlogsjaren aangebracht op deze plaats. Met de Joodse begraafplaats aan de Delmerweg (zie fietsroute) is het wel een belangrijk historische plek. De synagoge is gebouwd in 1873.
In Tilburg woonden op 1 oktober 1941 256 joden met de Nederlandse nationaliteit. Op dat moment verbleven ook nog eens 176 joodse vluchtelingen in de stad (waaronder 126 Duitse joden). Gerrit Kobes en Ad de Beer, die een boek hebben geschreven over de Tilburgse oorlogsslachtoffers, komen in hun telling tot 302 voljoodse niet gemengd gehuwde inwoners van Tilburg. Daarvan hebben er 133 de oorlog niet overleefd, 37 die de oorlog waarschijnlijk hebben overleefd, en 132 die ondergedoken waren, gevlucht of die het concentratiekamp hebben overleefd.

Synagoge (1980; Coll. RAT).


Schuin tegenover de synagoge op Willem II-straat 23 zat tijdens de oorlogsjaren de Openbare Bibliotheek. Enerzijds kreeg die te maken met censuur, anderzijds met een enorme toestroom aan lezers. In 1938 had men nog geen 750 ingeschreven leners, in 1944 waren het er meer dan 3000. 

Loop verder de Willem II-straat in.

♣ Oorlog en bevrijding (3)
Ook in deze straat zitten enkele winkels die in hun etalage meedoen met het thema oorlog en bevrijding. Het betreft: Van Erp Broekhans, Willem II-straat 31, Van der Beek Verlichting, Willem II-straat 44 en Finch Kinderkleding, Willem II-straat 57.

Aan het einde van de Willem II-straat gaat u linksaf de Heuvelstraat in.

♣ Oorlog en bevrijding (4)
Kijk in de Heuvelstraat naar de etalages bij: Aug. Pijnenburg Juwelier, Heuvelstraat 61, Smits Mode, Heuvelstraat 52, Hema, Heuvelstraat 24, V&D, Heuvelstraat 33, C&A, Heuvelstraat 16/18 en Gimbrčre Herenmode, Heuvelstraat 2.

Aan het einde van de Heuvelstraat komt u op de Heuvel. Rechtdoor via de Korte Heuvel en de St. Josephstraat komt u bij de Kazernehof. U gaat hier rechtsaf en ziet voor u het gebouw van het Regionaal Archief Tilburg, Kazernehof 75.

♣ Oorlog en bevrijding (5)
Het Regionaal Archief Tilburg bezit vele archieven, documenten, foto’s, affiches en films over de Tweede Wereldoorlog in Tilburg en elf aangesloten gemeenten in de omgeving.
Op 30 oktober is er in het kader van de Landelijke Archievendag een open dag met rondleidingen, kinderactiviteiten, tentoonstelling oorlog en bevrijding in Midden-Brabant, filmvertoningen en een historische verenigingenmarkt.

Teruglopend komt u via de Heuvel bij de Heuvelpoort. 

Ga hier naar binnen voor de etalage van: Bacio Kinder- en tienermode, Heuvelpoort 355-356.

Loop door de Heuvelpoort naar de uitgang aan het Piusplein. Steek het Piusplein schuin naar rechts over naar de Emmapassage.

♣ Oorlog en bevrijding (6)
In de Emmapassage treft u aan Boekhandel Gianotten, Emmapassage 17. Op 30 oktober zullen de auteurs Ad de Beer en Ronald Peeters hier hun boek ‘Uitzinnige vreugde in een stad vol zorgen. De bevrijding van Tilburg’ signeren. Er is ook een fototentoonstelling over de bevrijding te zien en er worden bevrijdingsfilms vertoond.
Als u de Emmapassage verlaat komt u bij Jan Ackermans Mode, Stadhuisplein 132.

Vanaf het Stadhuisplein voert de route richting Heuvelstraat. Sla daar linksaf.

♣ Oorlog en bevrijding (7)
In de Heuvelstraat vindt u de etalages van: Termeer Schoenen, Heuvelstraat 98, Pierson, Heuvelstraat 99, Boekhandel J. de Slegte, Heuvelstraat 101c, Bresson Juwelier, Heuvelstraat 103 en op de hoek met de Oude Markt Hans van Hout Mannenmode, Oude Markt 2.

Hier eindigt de wandelroute.