Zoeken op deze site:

		595. Oorlogsbeelden op de fiets (40 km)

Titel:	Oorlogsbeelden op de fiets (40 km)
Ondertitel:
Auteur:	Ronald Peeters en Paul Spapens *
Jaargang:	XXII (2004) Tilburg, tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur
Nummer:	2
Pagina’ s:	68-72

*  Ronald Peeters (research en tekst) en Paul Spapens (fietsroute en tekst).

RA = Rechts Af
LA = Links Af
RD = Recht Door
RI = Richting

* permanent te zien
♣ tijdelijk periode oktober 2004 


Start bij tentoonstelling OBT Midden-Brabant, Koningsplein.

♣ Tentoonstelling Openbare Bibliotheek 
In de bibliotheek is van 11 tot en met 31 oktober een uitgebreide tentoonstelling over de oorlog en de bevrijding te zien. Ook worden daar bevrijdingsfilms vertoond. 

Tegenover de bibliotheek staat het Schots monument, Stadhuisplein, ter hoogte van het stadhuis.

* 1. Monument van de 15th Scottish Division. Informatie zie wandeling nr. 1.

Stadhuisplein, RI Schouwburgring. Aan de overzijde, Stadhuisplein, ter hoogte van concertzaal.

* 2. Monument Koninklijke Nederlandse Brigade Prinses Irene. Informatie zie wandeling nr. 3.

Bij Heikesekerk, RA RI Oude Markt. Naast nr. 9. 

* 3. Gedenksteen Ambtenarenverzet. Informatie zie wandeling nr. 4.

Terug en RA Kapelhof.

* 4. Gedachteniskapel Onze Lieve Vrouw ter Nood. Informatie zie wandeling nr. 5.

LA Heuvelstraat. RA Schoolstraat. LA Korte Schijfstraat, fietspad. Oversteken Noordhoekring. Boomstraat, fietspad volgen. 

* 5. Mariabeeld. In gevel buurthuis ‘In den Boomtak’. Boomstraat 81. In 1941 aangebracht in opdracht van buurtbewoners ter bescherming van de wijk tegen oorlogsgeweld. Het Mariabeeld van gebakken klei is vervaardigd door Jacques Maris.

Fietspad volgen, Boomstraat. Beukenstraat oversteken. Fietspad volgen. Fietstunnel Ringbaan West. Fietspad volgen tot aan Conservatoriumlaan. LA Conservatoriumlaan. RA Prof. Gimbrčrelaan. Hogeschoollaan oversteken. LA Delmerweg.

* 6. Mariakapel in 1950 gebouwd naar een ontwerp van de Goirlese architect Jos Bedaux. Niemand heeft meer kapellen in Brabant gebouwd dan hij, naar schatting een stuk of twintig. Vrijwel al deze kapellen zijn ontstaan in het kader van het Brabants Studentengilde. De kapel aan de Delmerweg is een van de weinige die Bedaux in opdracht ontwierp. Het stukje grond behoorde toe aan de familie Diepen. Die schonk het aan garagehouder Hein de Groot. Aan het begin van de oorlog moesten hij, zijn vrouw en kinderen in een greppel beschutting zoeken tegen granaten. De Groot beloofde Maria ter plaatse een kapel te bouwen.

Mariakapel (2004; foto Paul Spapens).

Interieur Mariakapel (2004; foto Paul Spapens).


Delmerweg vervolgen. RA Bredaseweg, rechts van de weg blijven. Na circa 100 meter rechts in de bossen. 

* 7. Joodse begraafplaats met gedenkteken 1940-1945. De tekst luidt: ‘Deze steen zij een herinnering aan alle bewoners onzer gemeente. Vermoord in de jaren der bezetting 1940-1945. Wier laatste rustplaats slechts God bekend is.’

Gedenksteen Joodse begraafplaats (1990; Coll. RAT).


Bredaseweg oversteken, RI benzinestation. Baroniebaan oversteken. LA Baroniebaan, fietspad volgen. Bij stoplicht Gilzerbaan oversteken. RA fietspad Gilzerbaan.

* 8. Algemene begraafplaats Vrederust, Gilzerbaan. Graven van geallieerde militairen. Door de poort meteen rechts. Graven van 76 gesneuvelden: 53 Britten, 7 Nieuw-Zeelanders, 5 Canadezen, 1 Australiër en 10 andere geallieerden. Een plaquette bij de graven vertelt in het Engels en het Nederlands het verhaal van de bevrijding vanaf D-Day.

Algemene begraafplaats Vrederust (2004; foto Paul Spapens).


Terugrijden naar Baroniebaan. Oversteken. RA Friezenlaan, Zouavenlaan, Burgemeester van de Mortelplein. 

* 9. Monument burgemeester J. van de Mortel (1880-1947) op hoek Burgemeester van de Mortelplein-Burgemeester Vissersstraat. Dit beeld (Albert Termotte) is op 25 oktober 1958 opgericht uit dankbaarheid voor de manier waarop burgemeester Van de Mortel de stad in de oorlogsjaren heeft geleid en beschermd. Opschrift (nauwelijks nog leesbaar): ‘Tilburgse burgerij aan haar burgervader 1940-1945.’

Monument burgemeester Van de Mortel (1992; Coll. RAT).


Burgemeester Van de Mortelplein volgen. Bij stoplicht Ringbaan-West oversteken. RA (eerste), Johannes van Zantenstraat.

* 10. Verzetsheldenbuurt. In de wijk Korvel ten zuiden van de Berkdijksestraat en ingeklemd tussen Ringbaan West, Laarstraat en Rooseveltplein liggen 12 straten die tussen 1950 en 1954 zijn genoemd naar Tilburgse verzetshelden uit de Tweede Wereldoorlog. Deze straten liggen links en rechts van de Johannes van Zantenstraat: René Norenburg(straat), Loek Lansdorp(straat), Pieter Brinkman(straat), Pater Bleijs(straat), Jan Eras(straat), Johannes van Zanten(straat), Cor Wortel(straat), Wim Berkelmans(straat), Henri Verbunt(straat), Rob van Spaendonck(straat), Joost van de Mortel(straat) en Coba Pulskens(laan). 

LA (eerste) Churchilllaan. LA Coba Pulskenslaan.

* 11. Herdenkingskei Coba Pulskens, links midden in het plantsoen. Verzetstrijdster Coba Pulskens (1884-1945) gaf in de oorlog onderdak aan joden, geallieerde piloten en leden van verzetsgroepen. Ze werd door de Duitsers opgepakt en door hen in kamp Ravensbrück vermoord. Van Coba Pulskens bestaan in Tilburg twee monumenten. De herdenkingskei werd op 27 oktober 1984 onthuld op initiatief van buurtbewoners. Jaarlijks op 27 oktober vindt hier een herdenking plaats. De kei is geadopteerd door kinderen van de Zuid-Westerschool. 

Herdenkingskei Coba Pulskens (2004; foto Paul Spapens).


LA Berkdijksestraat. Meteen RA Staringstraat. Bij pleintje RA Jozef Israëlstraat. LA Diepenstraat. Hoek Jan Steenstraat.

* 12. Gedenksteen Coba Pulskens. Dit monument zit in de voorgevel van Diepenstraat 23, oorspronkelijk het woonhuis van Coba Pulskens. Dit monument van gebakken klei (Jacques van Poppel) is onthuld op 2 februari 1947. In 1989 werd het oorspronkelijke monument wegens slechte toestand vervangen door een replica.

Gedenksteen Coba Pulskens (2002).


RA Meelstraat. RA Paterstraat. Korvelseweg oversteken. RD Hesperenstraat. LA Trouwlaan.

* 13. Mariabeeld, op hoek (links) van Trouwlaan en Hesperenstraat. Dit tufstenen beeld (Jo Uiterwaal) is op 5 mei 1946 ingezegend. De (slecht leesbare) tekst op de zuil (N. Pontzen) luidt: ‘Ter dankbare gedachtenis van hen die hun leven gaven in de jaren van verdrukking en verzet 1940-1945.’ Op eigen initiatief heeft de Tilburgse beeldhouwer Charles Vergouwen het beeld in juni 2004 in restauratie genomen. 

Mariabeeld (1992; Coll. RAT).


RA Nieuwstraat. RA Veestraat. LA Varkensmarkt.

* 14. Mariabeeld, hoek Bisschop Zwijsenstraat - Primus van Gilsstraat. Het beeld (Niel Steenbergen) is in opdracht van de buurtbewoners geplaatst om bescherming te krijgen tegen oorlogsgeweld.

Mariabeeld (1992; Coll. RAT)


RA Bisschop Zwijsenstraat. RD Broekhovenseweg. LA Van Grobbendonckstraat. LET OP: straatnaambordje ontbreekt. Deze straat is de doorgang onder flat ‘Van Malsenhof”, recht tegenover Radiostraat. 

* 15. Mariabeeld, Merodeplein. In 1943 opgericht op initiatief van de buurtbewoners om bescherming te vragen tegen oorlogsgeweld. Het beeld (Albert Verschuuren) is in 1992 herplaatst.

Mariabeeld (1992; Coll. RAT).


Weg langs plein vervolgen. RA Van Hessen Kasselstraat (straatnaambordje ontbreekt). Straat steeds volgen tussen huizen door. LA Groenstraat.

* 16. Monument Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand, hoek Groenstraat-Ringbaan-Zuid. Bakstenen monument door architect Jos Donders met kopie van een icoon in de kerk van San Alphonso in Rome. Icoon geschilderd door Frans Mandos. Opgericht op initiatief van ‘Comité Straatkapel Blok 611’ en ingezegend op 27 oktober 1945, de eerste verjaardag van de bevrijding van Tilburg. In de wijk Broekhoven is tijdens de bevrijding hevig gevochten. Een ingemetselde tekstplaat gedenkt de omgekomen blokploegleden en blokbewoners. Later is een tweede tekstplaat ingemetseld die de gevallen buurtbewoners gedenkt die niet tot blok 611 behoorden.

Monument OLV van Altijddurende Bijstand (2001).

LA Kruisvaardersstraat. Steeds blijven volgen. RA langs Piushaven. LA over brug Prinsenhoeven. Weg volgen. LA Sint Josephstraat. RA (eerste), G. de Bondtstraat. RA (eerste) Pieter Pauwstraat. LA Reinier de Graafstraat. RA Gerard van Swietenstraat. 

* 17. Indiëmonument in het plantsoen rechts. Ter nagedachtenis aan de omgekomen Tilburgers in Nederlands Oost-Indië. Onthuld op 19 mei 2001. Het monument met de namen van 60 Tilburgse slachtoffers heeft de contouren van een Indonesisch huis. 

Indiëmonument (2004; foto Paul Spapens).


Gerard van Swietenstraat terugrijden. RA Boerhaavestraat. RA Jan van Beverwijckstraat. LA P. F. Bergmanstraat (tegenover ingang Carré). Oversteken Nieuwe Bosscheweg (gevaar!). Schuin aan overzijde smal straatje, Enthovenseweg. Oversteken Spoorlaan (gevaar!). RA fietspad, fietsviaducten Ringbaan Oost en Wilhelminakanaal. Onder aan kanaalviaduct LA tunneltje onder spoor. Langs dierenasiel. RA parallelweg langs Boscheweg. Stoplicht LA, Berkel-Enschot, Kerkstraat. RA (tweede) Torenpad.

* 18. Gedachteniskapel in oude Toren, rijksmonument. Ingezegend op 4 mei 1960. Opgericht na belofte in 1948 voor behouden terugkeer van 34 jongemannen uit Berkel-Enschot uit Indië. Op een tableau links van het Mariabeeld (zuster Oda Swagemakers) de namen van de gevallenen in de Tweede Wereldoorlog. De gebrandschilderde ramen zijn van Huib de Corti. Opvallend zijn de namen van de drie zussen en vier broers Löbb, allen kinderen van het katholiek geworden joods echtpaar Ludwig Löbb en Jenny van Gelder uit Bergen op Zoom. Zes van hen werden kloosterling. In de nacht van 1 op 2 augustus 1942 zijn vijf kinderen Löbb uit de kloosters Koningsoord (Trappistinnen) en Koningshoeven (Trappisten) afgevoerd en vermoord in Auschwitz. Zuster Veronica Löbb bleef wegens tuberculose achter in Koningsoord en stierf op 1 augustus 1944 door de ontberingen aan uitputting. Lekenbroeder Hans Löbb hield zich een tijd schuil op Koningshoeven. Hij werd gegrepen door de Duitsers en door hen vermoord in Buchenwald. De broers W. Denissen (priester) en A. Denissen liggen begraven op het kerkhof achter de kerk van Berkel (te bereiken vanaf kerk via Pastoor Goossensstraat). 

Gedachteniskapel in Oude Toren (2004; foto Paul Spapens).


Vanaf oude toren weg vervolgen. Mariahof. LA Burgemeester Storimanslaan. RA Kerkstraat. Langs St. Caeciliakerk (met in de toren sporen van kogel- en granaatinslagen). RA ’t Zwaantje. Gaat over in Eikenboschweg. Deze weg steeds volgen, buigt naar links en naar rechts. LA Raadhuisstraat. Links ligt het Trappistinnenklooster waaruit de zussen Löbb door de Duitsers zijn weggesleept om vermoord te worden. Tegenover klooster RA St. Willibordusstraat. Bij de Williborduskerk van Berkel LA, Molenstraat. Vlak vóór spoor RA Hoolstraat. LA Brem. 

* 19. Mariakapelletje, na paar honderd meter rechts onder de bomen. Door buurtgenoten opgericht uit dankbaarheid voor goede afloop oorlog. 

Weg vervolgen. LA Brem. Over spoor. RA Zeshoevenstraat. Steeds volgen langs het spoor. Wordt over paar 100 meter zandpad. Goed berijdbaar. Gaat over in asfalt. Steeds volgen, linksom langs sportpark Zeshoeven. Eind sportpark, RD Kastanjelaan, Van Heeswijkstraat. Steeds volgen, Langs Het Plein. RA Slimstraat. Achter St. Lambertuskerk (rechts). Vlak vóór kerk RA straatje in, Kloosterpad. Op kerkhof rechtsaf.

* 20. Geallieerde graven op kerkhof. De graven liggen schuin achter de grote beuk midden op het kerkhof. De drie Engelse bevrijders vielen toen de geallieerden op 28 en 29 oktober 1944 richting Loon op Zand trokken.

Geallieerde graven op kerkhof (2004; foto Paul Spapens).


Terug naar Slimstraat, RA weg vervolgen. Op grote kruising, LA Schoorstraat (RI Loon op Zand en Duinen). Rechts het complex van Vincentius, in de oorlog zwaar beschadigd. Weg vervolgen, circa 1 kilometer.

* 21. Mariakapel, rechts. Ontwerp van architect Jos Bedaux uit Goirle (Zie ook Mariakapel Delmerweg Tilburg). Mariabeeld is van Lucas van Hoek. In de linkermuur gedenksteen met opschrift ‘Burgemeester J. P. M. Meuwese legde op 4 mei 1946 de eerste steen voor deze kapel.’ In 1947 was de gedachteniskapel klaar. Op gedenkstenen staan de namen van slachtoffers van de oorlog. De gedenksteen met namen van Udenhoutse slachtoffers is onthuld in 1948 tijdens de dodenherdenking. Deze gedenksteen is in 1953 vervangen. Op een bord staan de namen van 9 Amerikanen die stierven bij een vliegtuigcrash op 18 september 1944. Het derde bord gedenkt de Engelse militairen die zijn begraven op het kerkhof van Udenhout en de Canadese soldaten die zijn begraven op het kerkhof van Biezenmortel. 

Interieur Mariakapel (2004; foto Paul Spapens).


Weg vervolgen. LA bij Café Boslust (= Schoorstraat). Deze weg door de landerijen steeds volgen. Gaat over in zandpad (ongeveer 1 kilometer). Goed berijdbaar. LA einde weg. RA Houtsestraat (Gevaar!). LA na paar honderd meter, Vijfhuizen. Weg door de landrijen steeds volgen. Over het viaduct van de Noord-Oost-Tangent. Onder aan dit viaduct meteen LA Moerstraat. RA Pater Dondersstraat.

* 22. Geboortehuisje en bedevaartpark Peerke Donders. Peerke Donders is geboren op 27 oktober 1809. Tilburg werd bevrijd op zijn verjaardag, 27 oktober 1944. Dit feit gold als een ‘half’ wonder. Tegen het einde van de oorlog stelden de Tilburgers hun vertouwen op een goede afloop in Maria en in Peerke Donders. Om het gevaar van de vliegende bommen af te wenden baden ze onder meer het schietgebedje: ‘Onze Lieve Vrouwke, gift ‘m nog een douwke, heilig Peterke, gift ‘m nog een meterke’. De bevrijding van Tilburg op de geboortedag van Peerke donders is zeer belangrijk geweest voor de na-oorlogse verering en beeldvorming. 

Geboortehuis en kapel Peerke Donders (2004; foto Paul Spapens).


Weg vervolgen, Borodinstraat. Stoplicht oversteken. LA Vlashoflaan. Na 400 meter RA bij grote keien in de berm van fietspad, Reijnierspad. Steeds volgen (Van Anrooijstraat oversteken). Einde fietspad LA, parallel aan Sweelincklaan. Na paar 100 meter RA, oversteken. Diepenbrockpad. RD fietspad langs Van Vollenhovenstraat (Fietsbordje RI Tilburg Centrum). Wilhelminakanaal oversteken. RD Petrus Loosjesstraat. Ringbaan-Oost, oversteken. Wagenaarstraat. RA Hoefstraat. LA St. Andreasstraat. Steeds rechtdoor volgen, wordt St. Jacobstraat. Gaat over in Kardinaal Vaughanstraat. LA Goirkestraat.

* 23. Kerkhof, Goirkestraat. Oorlogsmonument, ingezegend op 27 oktober 2003: ‘Ter herinnering aan alle gesneuvelden in de oorlog 1940-1945’. Familiegraf Buster, omgekomen door V-I in de Minister Talmastraat. De ‘vliegende bom’ viel op 1 februari 1945 met als gevolg 22 doden, 6 zwaargewonden en 78 lichtgewonden. Bijzonder zwaar getroffen waren de familie Buster (8 doden), Cuijpers (2 doden), Ebbing (2 doden), Van Gool (2 doden) en Mutsaers (7 doden). 

Weg vervolgen RA Kapelstraat, tegenover kerkhof. LA Van Hogendorpstraat. LA Lambert de Wijsstraat.

* 24. Kerkhof, Hasselt (achter Hasseltse kerk). Massagraf van twaalf omgekomen buurtbewoners. Op 17 januari 1945 sloeg een granaat in voor de Hasseltse kerk, tussen het publiek. Zestien doden. De slachtoffers stonden te kijken naar de gevolgen van een granaatinslag een paar minuten eerder in een huis in de Hasseltstraat. Hoewel de Duitsers werden verdacht, zijn deze noodlottige beschietingen waarschijnlijk uitgevoerd door de Engelsen. Twaalf van de 16 doden werden bijgezet in een gezamenlijk graf dat in 2002 volledig is gerestaureerd. 

Weg vervolgen, Lambert de Wijsstraat. RA Goirkestraat. LA Wilhelminapark. RA, bij stoplicht over fietspad langs Wilhelminapark (in de oorlog op last van de Duitsers omgedoopt in Noorderpark). RD Gasthuisring. Onder spoor door. Stoplicht oversteken. LA, Spoorlaan. 

* 25. Centraal station, de ‘Wasknijper’. Informatie zie ‘wandeling’ nr. 6. 

RA, Willem II straat. Links naast huisnummer 18.

* 26. Joodse synagoge. Informatie zie ‘wandeling’ nr. 7.

Willem II-straat steeds volgen. Heuvelstraat oversteken (let op: voetgangersgebied). Steeds rechtdoor volgen. Op hoek Stadhuisplein staat rechts het monument van de 15th Scottish Divison. 

Bij stoplicht oversteken en LA, onder Katterugflat. RI Piusplein. LA Piusplein. RE Jan Aartestraa., LI Ordonnassenstraat. RE Kazernehof 75.

♣ Regionaal Archief Tilburg. Informatie zie ‘wandeling’, Oorlog en bevrijding (6).

Einde fietsroute.


Bronnen wandel- en fietsroute
- Ad de Beer en Gerrit Kobes, Het leven gebroken. De geschiedenissen van de Tilburgers die als gevolg van de strijd tegen Duitsland en de bezetting van Nederland om het leven kwamen (Tilburg, 2002).
- Kees van den Bersselaar en anderen, Over d’n Oorlog; Udenhout en Biezenmortel tussen bezetting en bevrijding (Udenhout, 1994).
- Frans Janse, Tilburg1940-1945. Jaren van verduistering (Tilburg, 1984).
- Rinus van der Loo, Berkel-Enschot in grootmoeders tijd (Zaltbommel, 1995).
- Piet Mooren, Oorlog onderweg. Tilburg in de Tweede Wereldoorlog (Tilburg, 1994).
- Ronald Peeters, De straten van Tilburg (Tilburg, 1987).
- Paul van de Sande, Kunst onderweg. 212 kunstwerken in Tilburg (Tilburg, 1992).
- Paul Spapens, Kapellen in Midden-Brabant (Tilburg, 1987).

Met dank aan: Anton van Dorp, Rinus van der Loo en Wim Maarse.
Vormgeving kaart (NB Hier niet afgebeeld): Gemeente Tilburg, Publieksvoorlichting, unit Communicatieproducten. Kaart, met dank aan: Gemeente Tilburg, dienst Beleidsontwikkeling, team Architectuur, Beeldende Kunst en Cultuurhistorie.