Zoeken op deze site:

		318. Kleine persen in Tilburg

Titel:	Kleine persen in Tilburg
Ondertitel:
Auteur:	Lauran Toorians*
Jaargang:	XII (1994) Tilburg, tijdschrift voor geschiedenis, monumenten en cultuur
Nummer:	1
Pagina’ s:	3-6

In het Engels heten ze small presses, en in het Nederlands is vooral drukwerk in de marge een uitdrukking geworden waarmee het verschijnsel wordt aangeduid. 'Kleine persen' zijn uitgeverijtjes die zich vooral toeleggen op het produceren van mooi drukwerk. De materiële vorm van hun produkten geeft daarbij uiting aan het plezier dat de makers beleven aan de tekst en aan het drukken daarvan. Kleinschalig zijn dergelijke uitgeverijtjes allemaal, vaak gaat het om de hobby van één persoon, en ook de gedrukte oplagen zijn veelal uiterst beperkt. En dat commercie hierbij geen rol speelt, zal met dit alles ook wel duidelijk zijn. Tilburg kent twee van dergelijke 'kleine persen': de Cobbenhagenpers en de Brandon Pers.


Cobbenhagenpers

Begin jaren '80 begonnen Jos Kerkhof en Frans de Kock te experimenteren met een Johannesberger stopcilinderpers die door hen van de ondergang was gered. Van dit type pers zijn er in Nederland waarschijnlijk nog maar drie of vier te vinden. De pers dateert uit het eerste decennium van deze eeuw, en was volledig gedemonteerd toen de beide aspirant-drukkers ze in bruikleen kregen. Onderdak werd gevonden in het Cobbenhagencollege, waar Frans de Kock tekenleraar is en Jos Kerkhof Engels geeft, en waaraan zij meteen ook hun imprint ontleenden. Later werd hun drukkerijtje nog uitgebreid met een elektrische Grafix proefpers uit de jaren '50, die zij samen met letterkasten en toebehoren overnamen van een scheidende drukker uit Breda. Deze overname was vooral ook belangrijk door de voorraad fonts, waarmee het mogelijk werd grotere stukken zetsel ineens te maken.

Na enig experimenteren om het materiaal te leren kennen en om het métier in de vingers te krijgen, kwam in 1985 Winter in Wales van de Johannesberger stopcilinderpers. Het boekje bevat een fraaie vertaling van twee gedichten uit het middeleeuwse Wales, één uit het laat-dertiende-eeuwse 'Zwarte boek van Carmarthen' en het andere uit het 'Rode boek van Hergest' dat van rond 1400 dateert (de gedichten zelf zijn ouder). De bewerkingen zijn van drukker Jos Kerkhof, die ook onder verschillende pseudoniemen regelmatig eigen teksten of vertalingen in druk bezorgt.

Een project waaraan nu al geruime tijd gewerkt wordt, is de uitgave van de integrale tekst van het Middelnederlandse mirakelspel Mariken van Nieumeghen. In deze uitgave wordt de tekst volledig ondergeschikt aan de vormgeving, zodat elk van de in totaal geplande achtentachtig platen uiteindelijk een grafisch kunstwerk zal zijn.
Een ander succesvol produkt van de Cobbenhagenpers vormt de bundel met in een Meierijsch dialect vertaalde klassiek-erotische gedichten 't Braandt (1986). Als vertaler van deze dialectische ondeugendheid vermeldt het colofon Willem Lamoen, een van de aliassen van Jos Kerkhof. Dit drukwerkje werd in eerste instantie gemaakt als onderdeel van een cassette in samenwerking met enkele andere 'kleine persen'. Het succes was echter zo groot, dat de Cobbenhagenpers nog een tweede druk oplegde, ditmaal met een ander colofon en ingenaaid in een ander - soberder - bandje.

   


In 1988 verscheen Ziekenhuisteksten 1984 met korte gedichten van Luc van Hoek, dat met zijn sobere opmaak en opvallend groot en vierkant formaat een aantrekkelijk boekje is geworden. De al gebleken voorliefde van Jos Kerkhof voor Wales resulteerde verder in nog twee fraaie uitgaven met Nederlandse bewerkingen van Middelwelse poëzie, waaronder een tweetal gedichten van de beroemde dichter Dafydd ap Gwilym (ca.1315-ca.1350). Verder verzorgt de Cobbenhagenpers ook affiches en nieuwjaarswensen e.d. voor het Cobbenhagencollege, en verscheen er een bundeltje met gedichten en linoprints van leerlingen.

Geheel in overeenstemming met het begrip 'kleine pers', zijn de oplages van de Cobbenhagenpers erg klein. Gemiddeld worden van een boekje niet veel meer dan vijfentwintig exemplaren gemaakt - een oplage van vijfenzeventig kwam ook voor en wordt door beide drukkers beschouwd als extreem groot. Maar voor Jos Kerkhof en Frans de Kock staat het plezier in hun hobby dan ook voorop, en dat schuilt toch vooral in het vormgeven en opmaken van het drukwerk. Het drukken zelf lijkt soms niet veel meer dan een noodzakelijke bijkomstigheid. Daar komt bij dat zij beiden zijn aangewezen op hun schaarse vrije tijd en hun pers ook niet anders zouden willen zien dan als een aangename vrijetijdsbesteding.

Brandon Pers

De tweede 'kleine pers' die Tilburg rijk is, kent een sterk overeenkomstige geschiedenis, maar heeft ondertussen de toch wat ambitieuzer vorm van een stichting aangenomen. In 1970 kocht Frans van der Ven een Engelse trapdegelpers. De hoogleraar arbeidsrecht prof.dr. F.J.H.M. van der Ven was juist met emeritaat gegaan, en kreeg daardoor weer meer tijd voor zijn dichtende alter-ego Frans Valkenier.

Omdat zijn dichtwerk geen hoge verkoopcijfers haalde - en daardoor voor reguliere uitgevers niet erg aantrekkelijk was - en omdat hij belangstelling had voor het grafische handwerk, besloot Frans van der Ven voortaan zelf als drukker en uitgever te gaan optreden. Met gevoel voor de relativiteit der dingen, koos hij als imprint de naam Brandon Pers. Brandon is Oudfrans voor 'toorts, strovuur': iets dat hevig, maar vooral ook kort, brandt en bijlicht. Al in 1971 verscheen zijn eerste boek, een verzenbundel met eigen werk: Frank Valkenier, Kruimels van de tafel. De oplage bedroeg zestig exemplaren, en dit ambitieuze getal zou later alleen nog maar hoger worden.

In de periode tot in 1988 zagen maar liefst achtendertig boekjes het licht. Het betreft daarbij overwegend poëzie, maar ook proza en aforismen werden gedrukt, zowel van Frans Valkenier/Van der Ven zelf als van andere, overwegend Brabantse auteurs. Daarnaast verschenen enkele vertalingen van Oud- en Middelfranse poëzie. De oplagen groeiden gestaag tot een gemiddelde van honderdvijftig, waarbij een aantal boekjes ook nog herdrukken beleefde. Die herdrukken verschenen dan in offset en onder auspiciën van de Sectie Literatuur van het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, te 's-Hertogenbosch (zes stuks), of bij Uitgeverij Gianotten in Tilburg (drie stuks).

In 1988 - Van der Ven was inmiddels de tachtig gepasseerd - werd de Brandon Pers ondergebracht in een stichting om zo de continuïteit te kunnen garanderen. De pers had zich ondertussen bewezen en had een vast bestand van abonnees opgebouwd. De oplagen konden daardoor nog stijgen tot een gemiddelde van tweehonderd, zodat tegenwoordig met recht gesproken kan worden van een bibliofiele uitgeverij. Van der Ven trok zich in 1989 geheel terug, waarna de Stichting Brandon Pers bestuurd wordt door Jan Naaijkens (voorzitter), Cees van Raak (secretaris), Jace van de Ven (penningmeester) en Looi Naaijkens. Met deze laatste beschikt de Brandon Pers over een vaardig en talentvol graficus, die met deze bezigheid van zijn beroep zijn hobby maakt.

Het bestuur van de Stichting Brandon Pers ter gelegenheid van de presentatie 
van 'Vijftien Brabantse dichters van deze eeuw' in het Provinciehuis van 
's-Hertogenbosch op 27 augustus 1993. V.l.n.r.: Cees van Raak (secretaris), 
Jan Naaijkens (voorzitter), Frans van der Ven (oprichter), Looi Naaijkens
(vormgever) en Jace van de Ven (penningmeester). Foto Joost de Graauw 
(coll. Stichting Brabandon Pers).

Van zowel Jan Naaijkens als van Jace van de Ven is er bij de Brandon Pers ook werk verschenen. Met de recente bloemlezing Vijftien Brabantse dichters van deze eeuw (1993) is het totaal aan publikaties van deze 'kleine pers' op drienveertig gekomen, waaronder zesendertig maal poëzie. In totaal komt dat neer op de niet geringe produktie van gemiddeld twee boekjes per jaar, een gemiddelde dat overigens door de Cobbenhagenpers ook wordt gehaald.


Adressen

Cobbenhagenpers, Jos Kerkhof en Frans de Kock, p/a Cobbenhagencollege, Postbus 2191, 5001 CD Tilburg
Stichting Brandon Pers, secretariaat, Schoolstraat 40, 5038 ST Tilburg

Literatuur

Ronald Peeters, De Paap van Gramschap. Vier eeuwen schrijven en drukken in Tilburg, Tilburg, 1992, blz. 30 en 37, en de daar opgegeven literatuur. 
Over de Brandon Pers verder enkele stukjes van Carel Swinkels in: Brabantia, 1975 (blz. 132-136, 167-172, 229-230) en 1976 (blz. 135-141, 193).
Voor dit artikel werd verder gebruik gemaakt van het archief van de Brandon Pers en van gesprekken met de diverse betrokkenen, waarvoor mijn dank.


Uitgaven van de Brandon Pers 

1. Frank Valkenier, Kruimels van de tafel, 1971 (oplage: 60).
2. Frank Valkenier, Blauwe vertelsels, 1973 (52).
3. Frank Valkenier, Met hartelijke groeten, 1973 (72).
4. L.C. Michels, Vertere seria ludo, 1973 (120). Herdrukt: 's-Hertogenbosch, 1976.
5. Frank Valkenier, De kerststal uit mijn jeugd, 1974 (150).
6. Joachim du Bellay en Pierre de Ronsard, Vijf sonnetten, vertaald door Frank Valkenier, 1974 (100).
7. E. Malavas, Pastourelle (met een epiloog van A. van Gool), 1974 (100).
8. Jan Leyten, Het malle luchtkasteel, 1974 (100).
9. Frank Valkenier, Antieke portretten, 1975 (75).
10. Carel Swinkels, Wat is dat alles stil, doodstil, 1975 (150). Herdrukt: 's-Hertogenbosch, 1976.
11. Govaert van Haarlem, Sic et nondum, 1975 (124).
12. Jeroen van Wilgen, Tot onder de bemoste huid, 1976 (129). Herdrukt: 's-Hertogenbosch, 1976.
13. Frank Valkenier, Drie maal koper, 1976 (110).
14. Lidewij Willems, Een vogel voor mijn raam, 1976 (157).
15. Carel Swinkels, De prins der posterijen, 1976 (148).
16. Charles d'Orléans, Rondelen, vertaald door Frank Valkenier, 1977 (175).
17. Frank Valkenier, Tussentijds. Fragmenten uit het niets, 1977 (150). Herdrukt: 's-Hertogenbosch, 1978.
18. Jace van de Ven, Mijn tragische ziekte en dood, 1977 (124). Herdrukt: 's-Hertogenbosch, 1978.
19. Thomas Anckerstee, Het binnenste buiten, 1977 (160).
20. Louis Schröder, Verzen van de middegaal, 1978 (145).
21. Leo Boekraad, Boer en polder, 1978 (142). Herdrukt: Tilburg, 1980.
22. Carel Swinkels, De goden slapen. Terug in het gras. Een middelgrote steen, 1978 (125). Herdrukt: 's-Hertogenbosch, 1978.
23. Tymen Trolsky, Kwatrijnen, 1979 (130). Herdrukt: Tilburg, 1980.
24. Jan van Sleeuwen, Made in Brabant, een spreekbeurt, 1979 (oplage onbekend).
25. Cornelis Verhoeven, De omweg van het woord, drie overwegingen, 1980 (194). Herdrukt: Tilburg, 1980.
26. Frank Valkenier, Zuidse sonnetten, 1980 (144).
27. Paul van den Heuvel, De tijd heeft geen oevers, 1980 (176).

28. Fred La Haye, Gras, 1981 (110).
29. Frank Valkenier, Rondelen, 1982 (148).
30. Carel Swinkels, De blauwe tijger, 1983 (165).
31. Louis Schröder, Het zenegroen, 1983 (125).
32. Paul van den Heuvel, Eigentijdse fossielen, 1983 (175).
33. Cornelis Verhoeven, Muggen en olifanten, 1983 (205).
34. Joachim Du Bellay, Veertien sonnetten, vertaald door Frank Valkenier, [1984] (150).
35. Frank Valkenier, [Gedichten], 1985 (145).
36. Cecco Angiolieri, Sonnetten uit het duecento, vertaald door Frans van Dooren, 1986 (144).
37. Fred La Haye, Ierse gedichten, 1987 (150).
38. Frank Valkenier, Laatste kwartier, 1989 (oplage onbekend).
39. Jace van de Ven, Een dagje aan/op/in het water, [1990] (215).
40. Geert van Beek, Van je familie moet je 't hebben, 1990 (160).
41. Jan Naaijkens, De man die niet sterven kon, 1991 (180).
42. Willem van de Vrande, Zonder paraplu, 1992 (180).
43. Vijftien Brabantse dichters van deze eeuw, 1993 (200).

De gedichtencyclus van Jace van de Ven, Kroniek van een verlangen (1984) werd wel door Frans van der Ven opgemaakt en gezet, maar werd gedrukt en uitgegeven door Boekhandel Gianotten, Tilburg. De oplage bedroeg vijfhonderd exemplaren.


Uitgaven van de Cobbenhagenpers 

1. Jan van Brabant, Minneliederen, 1983.
2. Jan van der Noot, Viereynen en epigrammen, 1984.
3. Toon Tellegen, Een binnenplaats, (1984; plano).
4. [Anoniem], Winter in Wales, 1985.
5. Guido Gezelle, Dien avond en die rooze, 1985.
6. Paul Oomens e.a., Qultureel Cupplement, 1986.
7. J.A. dèr Mouw, Na het afscheid, rond den heuvel, 1986.
8. Dafydd ap Gwilym e.a., Englynion, [1986].

9. Asklepiades e.a., 't Braandt, 1986. Herdrukt: 1987.
10. Dafydd ap Gwilym, De wind en De zeemeeuw, 1987.
11. Piet Paaltjens, Immortelle XLIX. De Oostmeijerijsche en Asturische vertalingen, (1987, 1990; plano).
12. Luc van Hoek, Ziekenhuisteksten 1984, 1988.
13. Luc van Hoek, Kleuren, (1988; plano).
14. François Halma to Robert Taylor, 1989.
15. Janus Eenoog, Het lied der Tempelieren / Heimwee naar Celine, (1990; plano).
16. Janus Eenoog, Carnavalsliederen (2), 1991.
17. Jos Kerkhof, Totems I t/m IV, (1991/1992; plano).
18. Jos Kerkhof, Mariken van Nieumeghen, [pp. 1/3/7/9/13/15] (1991- ; plano).


* Lauran Toorians (1958) is historicus en taalkundige.